مورنۍ ژبه

 

مورنۍ ژبه

 

 

( اداريه )

 

بالاخره ټول ټاکنې يا انتخابات هم ترسره شول او تر يو حده  د جمهوريت لارۍ په سړک روانه شوه او تر ټولو په زړۀ پورې دا چې زمونږ په صوبه کښې چې څوک ورته سرحد صوبه وائي، څوک ورته پښتونخوا وائي، څوک ورته کوزه او لره پښتونخوا وائي او څوک هم ورته شمالي پښتونخوا وائي هم په مجموعي توګه د پښتو او پښتنو په نوم جوړ شوي ګوند يعنې عوامي نېشنل پارټۍ حکومت تر لاسه کړ. که څه هم پښتون قام د خپل بې کچه خلوص او سادګۍ په وجه تل د مذهب په شمول په مختلفو نومونو باندې د اکثرو مشرانو له لاسه دوکې خوړلي دي خو دا ځل يې له عوامي نېشنل ګوند سره د خپلو ډېرو هيلو او اميدونو په تړلو سره يو ځل بيا د پښتو او پښتونولۍ په نامه خپل ووټ استعمال کړ او د دغه ګوند مشرانو هم ورسره دا ځل د تېرو حکومتونو په شان د ډېرو مسائلو او مشکلاتو د حل کولو لوظونه او وعدې وکړې چې په دغو وعدو او لوظونو کښې د دهشت ګردۍ خاتمه، د معاشي حالت ښۀ کول او د صوبې نوم د پښتنو د پېژندګلو په نوم اېښودل په سر سر کښې دي.  

تر څو چې د دهشت ګردۍ خبره ده نو ځينې سياسي شناندي دا دهشت ګردي دا  د اسلام  په خلاف يو نړيوال سازش بولي چې پښتانۀ هم د اسلام د يوې اهمې برخې او استعاريت او استکباريت د نه منلو د مخينې په توګه په دغه سازش کښې سوزي دغه شناندي باوري دي چې  د دهشت ګردو ډلو ريموټ کنټرول او واګي هم د يو مرکزي طاقت او د دغه طافت  د برانچ آفس  په لاسو کښې ښکاري چې هر کله يې وغواړي ختمولے يې شي او چې هر کله يې وغواړي  شروع کولے يې شي. نو ځکه د دهشت ګردي خاتمه د دې صوبې د حکومت د وس کار نه بلي.

 

همدا رنګ د پاکستان د جوړېدو له وخت نه د تېر حکومت تر وخته پورې ټولو حکومتونو د غربت  د ختمولو،  خلقو ته د روټۍ کپړې او مکان ورکولو، د ګرانۍ ختمولو او د معاشي نظام د ښۀ کولو وعدې ورکړې دي خو د غريب حالت  ورځ په ورځ خرابيږي  او طبقاتي فرق ورځ په ورځ زياتيږي نو ځکه ويلې شو چې معاشي حالت هم د هغه سرمايه دارانه نظام په وجه خراب دے چې په مونږ باندې مسلط کړے شوے دے او په نړيواله سطح ورسره مونږ تړلې شوي يو نو تر څو چې  مونږ د سرمايه دارانه نظام له دغې لومې او جغ  نه نۀ يو خلاص شوي نو د اوړو د بوجۍ په دوه روپۍ ارزانولو سره زمونږ د غرېبو ورځ نۀ شي ښه کېدې.

او  تر څو چې د صوبې د نوم خبره ده نو واقعي چې  په اصل کښې دې صوبې ته د سرحد نوم ورکول بې انصافي وه ځکه  چې د سېنديانو اکثريت صوبې ته  د سېند، د بلوچيانو د اکثريت صوبې ته بلوچستان  او د پنجابيانو اکثريت صوبې ته پنجاب نوم ورکړے شو نو د پښتنو اکثريتي صوبې ته سرحد نوم ورکول سراسر زياتے ؤ په داسې حال کښې چې د نورو صوبو سرحدونه هم نورو هېوادونو سره نښتي دي يواځې د دې صوبې نه  بلکې د دې صوبې  له سرحد يعنې پولې نه اخوا او دېخوا خو يو قام اوسيږي، خو دې صوبې ته قصدً د سرحد نوم ورکول او د قام د پهچان او پېژندګلۍ نوم نۀ ورکول  په  اصل کښې د پښتنو غوندې ازادي خوښوونکي قام د پېزواني کولو او د دوي د تشخص چې پښتو ژبه ده د ختمولو  سازش ؤ خو دا د پښتو ژبې خپل کمال او  نرتوب دے چې ځان يې ختمېدو ته پرې نښود او د ډېرو سازشونو او مخالفتونو باوجود يې ځان تر اوسه د پښتنو په زړونو کښې ژوندے وساتلو.

نو د دې صوبې د حکومت د دې خبرې پوره پوره ملاتړ کوو چې بايد د پښتنو د اکثريت لرونکې صوبې نوم دې د پښتون قام د پهچان او پېژند ګلو په نوم کېښودل شي خو دا خبره ده چې يواځې د صوبې په نوم بدلولو سره مسائل نه شي اوارېدې.

کۀ څه هم ټول مسائل په خپل خپل ځاے ډېر مهم او اواري ته اړتيا لري خو يوه مهمه مسئله پښتو ژبې ته خپل حق او مقام ورکول او په دې صوبه کښې دا تعليمي ، دفتري، عدالتي او پارلېماني ژبه ګرځول دي او څنګه چې مورنۍ ژبه د يو قام د مور حېثيت لري دغه شان دغې مسئلې ته هم مونږ د ډېرو مسائلو مور وېلې شو او په حل کېدو سره يې ډېرې مسئلې اوارېدې او قام د ترقۍ په لور روانېدې شي او له خوشبختۍ نه د پښتون قام په نامه موجوده حکومت په داسې کال کښې د واک اختيار واګي ترلاسه کړل چې ملګرو ملتو په نړيواله سطح دا عيسوي کال د مورنۍ ژبو کال نومولے دے دا په داسې حال کښې دي چې د ملګرو ملتو په منشور کښې په دې خبره باندې تاکيد شوے دے چې بايد ماشوم ته دې تعليم په خپله مورنۍ ژبه ورکړے شي. ځکه چې دا د يو انسان فطرتي حق دے. خو مونږ ګورو چې د دې صوبې موجوده حکومت هم د نورو حکومتونو په شان په دې مسئله باندې ورو ورو ځان غلے کوي او نۀ يواځې په دې  حقله څه څرګنده خبره نه کوي بلکې  له بده مرغه او له اميدونو نه  په  لرې توګه د هغو کسانو له خولې د انګرېزۍ ژبې د  نړيوال اهميت خبرې اورو چې په پردو حکومتونو کښې به يې د خپلې  ژبې، د خپلې خاورې او د خپل اختيار خبرې کولې. حال دا چې انګريزي ژبې ته په دنيا کښې  بې له پاکستان او هندوستان نه چې د انګرېز استعمار له اثراتو نه لا نه دي ازاد شوي بل په يو هېواد کښې هم دومره اهميت نه ورکړلے کيږي او هسې هم که مونږ د نړۍ په هغو قامونو باندې يو نظر واچوو چې په اقتصادي توګه او د سائنس او ټېکنالوجۍ له نظره يې ترقي کړې ده او يا د ترقۍ په لور روان شوي دي  نو بنيادي وجه په مورنۍ ژبه د هغوي تعليم او هغه رسمي او  سرکاري ژبه ګرځول دي. چې غټ غټ مثالونه يې روس ، چين، جاپان ، فرانس وغېره او  ګاونډي اسلامي هېواد ايران دے چې اوس اوس يې د استعمار توک له غاړې نه غورزولے دے او هم  په خپلې فارسۍ ژبه کښې حتي يو پرامن اېټمي قوت جوړ شو او امريکې ته يې هيڅ علاج نه ورځي.  بلکې د غرب او اروپا په هغو هېوادنو کښې چې  خپله ژبه يې انګرېزي نه ده نۀ يواځې دا چې پکښې خپله ژبه رائج ده او انګرېزۍ ته څه اهميت نه ورکوي بلکې که عام خلق يې په خپله ژبه  کښې د انګرېزۍ ټکي استعمال کړي نو  هغه کس ته په ډېر نفرت سره ګوري او له دې حقيقت نه زمونږ هغه وطنوال چې په هغو هېوادونو کښې ژوند کوي ښۀ واقف دي.

 بې شکه چې د يوې خارجي ژبې په توګه بايد انګريزي هم د نورو ژبو په څنګ کښې زده کړې شي خو په ځان مسلط کولو کښې بې  له غلامۍ  او پرمختګ نۀ  کولو نه بغېر هيڅ په لاس نه شي راتلې

لکه ارواښاد حمزه بابا وائي:

                     اول خپله ژبه پس ته نورې ژبې                       بې بنياده عمارت خو سمون نه کا

  په هر حال د مورنۍ ژبې له حقيقت نه څوک هم انکار نۀ شي کولې. بلکې اسلام چې يو فطرتي دين دے تل د انسان د فطرت خيال ساتلے دے او له ټولو نه زيات يې په عملي توګه دا خبره ثابته کړې ده.  او نه يواځې اسلام بلکې يو لک څلوريشت زره انبياء کرامو چې د اسلام د تکامل لپاره  خداے پاک رالېږلي دي هم د خپلې مورنۍ ژبې  د ترويج او  تحفظ خيال ساتلے  دے  او دا ځکه چې خداے پاک  هر قام  ته پېغمبر د هغه قام په مورنۍ ژبه کښې لېږلے دے او هغو پېغمبرانو هم بيا د يوې لحظې لپاره هم د بلې ژبې چې که څه هم هغه د هغه وخت د ابر قدرتونو او سپر طاقتونو ژبې وې سهاره نه ده اخېستې لکه د مثال په توګه که مونږ د خاتم الانبياء حضرت محمد مصطفی (ص) چې د ټولو قامونو، ټولو ژبو بلکې حتي د ټولو عالمينو لپاره مبعوث کړے شوے دے ژوند پاڼه ولولو نو هغوي هم د اسلام په دغه فطرتي قانون باندې عمل کړے او د خلقو لارښوونه او تعليم ورکونه يې په مورنۍ ژبې عربۍ سره کړې ده  او ان تر دې چې د هغه وخت د قېصر او کسری سترو طاقتونو يعنې د روم او ايران  له ژبو څخه نه يواځې متاثر نه و بلکې د هغو هېوادونو باچايانو ته يې د اسلام دعوت هم د هغوي په ژبه نه بلکې په خپله مورنۍ ژبه عربۍ ورکړے دے او دغه شان د هغوي نه پس هم د اسلام او مسلمانانو مشرانو دغه روش جاري ساتلے ؤ چې له دې نه مونږ ته دا خبره لکه د نمر څرګنديږي چې اسلام هيڅ کله د مثبت قوميت او په مثبته توګه د خپلې ژبې مروج کولو مخالفت نه دے کړے. نو په يوه ټولنه کښې د مورنۍ ژبې رائجول د يو لک څلوريشت زره انبياؤ ائمه ؤ، صحابه ؤ او اولياؤ  سلام الله عليهم اجمعين د سنت ژوندي کول دي اومورنۍ ژبې ته اهميت نه ورکول او بله  ژبه په تېره بيا د ابر قدرتونو ژبه په ځان او قام مسلط کول  د يو لک څلوريشت زره انبياؤ ، ائمه ؤ ، صحابه ؤ او اولياؤ عليهم السلام د سنت مخالفت دے.

نو په داسې حال کښې چې انساني فطرت، او د اسلام په شمول ټول اسماني دينونه او موجوده انساني قوانين په مورنۍ ژبه باندې د تعليم او تعلم ملاتړ کوي او تاکيد پرې کوي نوولې مونږ ته په نورو نورو ژبو کښې په زور تعليم راکړې کيږي؟ او ولې د نورو نورو ژبو په تش په نامه اهميت او نړيوال کېدو باندې دوکه کولې شو؟

نو بس نن که څه هم د دې صوبې موجوده حکومت ته ډېر ازمائشونه مخې ته پراتۀ دي خو پښتو ژبه تعليمي ، دفتري ، عدالتي او پارليماني ژبه ګرځول يې ډېر مهم او غټ ازمائش دے او تر ټولو مهم او غټ ازمائش ورته ځکه وايو چې نور ازمائشونه د ټولو ګوندونوچې په نورو نورو  نعرو سره جوړ شوي دي مشترک ازمائشونه دي او هر ګوند چې د اقتدار واګي په لاس کښې ونيسي د نورو مشترکو مسائلو د حل کولو کوشش کولې او يا لږ تر لږه د نعرې په توګه يې استعمالولې شي  خو د پښتو ژبې رواجول د عوامي نېشنل پارټۍ لپاره غټ ازمائش بلکې د پښتو خبره ده ځکه چې دې ګوند د خپل جوړېدو له وخت نه نر ننه پورې يواځې د پښتو او پښتونولۍ خبره کړې ده او هم په دې نوم يې په مخلتفو دورو کښې له پښتنو نه ووټونه اخېستي دي نو اوس به ګورو چې په څومره خلوص او مينې سره ورته پښتنو عوامو راې او ووټ ورکړ ايا د دې ګوند مشران به هم د پښتنو بې شمېره مسائلو په اوارولو او خاصه توګه د پښتو ژبې د رائجولو مسئله چې  له ډېرې مودې راهسې د پښتنو ليکوالانو، اديبانو، دانشورانو،  پوهانو او عوامو مطالبه ده په حل کولو کښې له دومره مينې او خلوص نه کار واخلي؟

چې د دې پوښتنې ځواب به انشاء الله زمونږ د صوبې پښتانۀ مشران په عملي توګه ورکړي.

*****

                     

د مينې مجلې په شروع کېدو مبارکي

 

 

د مينې مجلې په شروع کېدو مبارکي

 

ګرانو او عزتمنو دوستانو سلامونه او نيکې هيلې مې قبولې کړئ

له پېښور نه د مياشتنۍ مينې مجلې په شروع کېدو ډېر خوشحاله شوم ستاسو واقعي چې تاسو د پښتو ادب او کلتور په زمينه کښې يو ډېر ارزښتناک ګام اوچت کړے دے په تېره بيا ستاسو د مجلې دا پاليسي چې بايد يو پښتون دې په خپل ژوندکښې  په مذهب او پښتو دواړو باندې منګولې ښخې کړي يوه ډېره صحيح او د وخت مطابق پاليسي ده.

همدارنګ تاسو چې د هغو پښتنو لپاره چې د نړۍ په مختلفو سيمو کښې پراتۀ دي د مينې مجلې کومه وېبپاڼه شروع کړې ده دا مو هم يو ډېر ګټور قدم اوچت کړې دے. او حقيقت دا دے چې څنګه مينه نوم ښکلے دے دغه شان ستاسو مجله او وېبپاڼه هم ډېره ښکې ده. نو زما لخوا د مجلې او د وېبپاڼې په شروع کولو مبارکي قبوله کړئ او له پاک ربه دعا کوم چې تاسو ته د مذهب او پښتو د خدمت کولو ستر اجر عطا کړي. له تاسو سره د خپل هر ډول قلمي او اخلاقي همکاري اعلانوم.

                                                                                                                                                              

                                                                              په درناوي

                                                                    عبدالرحيم درانے - مردان

 

 

سلامونه

 

محترم قدردان ,زړه ته رانزدې ورور انورشاهين ناتخيل ته د لكه د (مينې) په  شان له ميني ډک سلامونه او نېكې هيلې او ښۀ وحت او روغ صحت عواړم.

اول زه بايد دا خبره واضحه كړم ﭼﮫ زۀ  نه شاعر يم او نه ليكول يم خو د محترم ورور (انورشاهين ناتخيل ) ميني زۀ  دي ته مجبور كړم  چې  زۀ په دي كمې تجربې سره محترم ورور  (انورشاهين ناتخيل ) ته حط وليكم.دا زما  لپاره  د افتحار او سرلوړۍ حبر ده.

محترم ورور انورشاهين ناتخيل چې دا كوششونه او زحمتونه د پښتو لپاره ﭘﺎره يي كړي او کوي يې.د ستايني او قدرداني وړ دي.محترم ورور چې كوم احساسات او جذبات د ﭙشتو او پښتنو لپاره لري. هعه د ستاينې او يادوني وړدي.او له خداے پاک نه دعا غواړچې ورته دې  نور هم قدرت او توان وركړي.چې پتښو او پښتنو ته لا زيات خدمتونه وکړي.

 

                                                                                 په مينه او درنښت

                                                                            محمد سليم "احمدزي"   

                                                                                                                           كابل              

 

 

د مينې مجلې قدرمنو چلوونکو

 

سلامونه

 

له پېښور څخه د مينې مجلې په شروع کېدو زما لخوا مبارکي قبوله کړئ . د پښتو

 

لپاره ستاسو خدمتونو او هلو ځلو ته پېرزوينې وړاندې کوم. او درسره د هر ډول

 

مرستې او همکارۍ کولو ډاډ درکوم.

                                                                                                                          د کاميابۍ په هيله

                                                                                   

                                                                                     اشرف علي

                                                                         

                                                                           بي بي سي پېښور دفتر 

 

 

 

دمينې مجلې ډېروقدرمنوکارکونکو!

نېکې هيلې اوسلامونه مو ومنۍ.

څه موده وړاندې له پېښور څخه  د مينې په نوم دېوې مجلې له خپرېدو خبر شوم خداے شته سخت ورباندې خوشحاله شوم او دا ځکه چې د مينې تخم بايد هرځاے وکرل شي او د پښتو نعره بايد له هرځاے نه اوچته شي.

خداے تعالي دې وکړي چې د مينې مجله په هرځاے کښې او د هرچاپه زړونوکښې ځاے پېداکړي .

زه  ددغې مجلې ټولوکارکوونکو ته د زړۀ  له کومې مبارکي وايم او هغوي ته د ژوند په ټولوچاروکې برے غواړم.

                                       مينــــــــه لــــه مينـــــــــې پېــــداکيــــږي

                                    په مينه مينه دې کتل مئين دې کړمه

 

                                       فضل غني حقمل /کابل

 

 

 

 

دريابونه

 

دريابونه

 

 

 

د مينې په دې برخه کښې په کتابونو تبصرې ستاسو مينه والو په خدمت کښې وړاندې کيږي. کوم د قلم خاوندان چې په خپلو کتابونو باندې تبصره په دې برخه کښي خپرول غواړي نو پکار دي چې له تبصرې سره د خپل دغه کتاب دوه ټوکه د مجلې دفتر ته راوليږي. مننه

 

حمزه بابا ^(رح) اواهلبېت ^(ع)

 

 

 

  

 

د كتاب نوم: حمزه بابا ^(رح) او اهلبېت ^(ع)

 

ليكوال: انورشاهين خانخېل

چاپ: وړومبے

 

مخونه: 385

 

بيه: 150 روپۍ

    

خپروونکې اداره اهلبېت پښتو اکېډيمي پېښور

 

 تبصره: لكه څنګه چي د كتاب له نوم نه څرګنده ده  چې پکښې د ارواښاد حمزه بابا هغه منظوم كلام راغونډ کړے شوے دے چې د خداے د ګران رسول (ص) د پاكو اهلبيتو(ع) په وصف کښې دے. په دې كتاب كښې ليكوال په خپله سريزه کښې د حمزه بابا (رح) په شخصيت او علمى او عارفانه مقام باندې لږه رڼا اچولې ده. او ليكلى يې دى چې بابا چې په خپلو شعرونو كښې د خداے د ګران رسول (ص) د پاكو اهلبېتو (ع) په حقله كومه عقيده او مينه څرګنده كړې ده هغه د بابا جذباتى او د پټو سترګو عقيدتى وينا نه ده او نه د بابا غوندې شخصيت نه دا توقع كيدې شى بلكې هغه چې هر څه ليكلي دي او يا څه وېنا يې كړې ده نو ښۀ په سوچ, فكر, پوهې او علم سره يې كړې  ده.همدا وجه ده چې د كتاب ليكوال چې چرته ضرورت پېښ شوے دے هلته يې د بابا د وينا په ثبوت كښې  د قران مجيد ايتونه, د خداے د ګران رسول (ص) حديثونه او نورې تاريخي حوالې وركړي دي كه دغه د قران مجيد ايتونه, حديثونه او تاريخى حوالې وكتې شى نو يو طرف ته خو ترې ډېر هغه حقائق په ډاګه كيږي چې ورباندې په مختلفو دورونو كښې د وخت ظالمانو باچايانو او د هغوى درباريانو د خپلو مفاداتو لپاره د پرديگ اچولو كوشش كړے دے نو بل طرف ته ترې د بابا د علمى سطحې, مطالعې، روحاني مقام او له څه مصلحت نه بالاتر د جرات اندازه لګي. ځکه چې بابا هغه حقيقتونه او مسائل د شعر په ژبه بيان كړي دي چې زمونږ د پښتونخوا ډېر مذهبي، ادبي او سياسي  شخصيتونه ترې يا خبر نه دي او يا يې  د ويلو او ليكلو جرات نه لري او يا د خپلو مفاداتو په وجه  له مصلحت نه كار اخلي.

   ليكوال بل اهم كار دا کړے  دے چې كوشيش يې كړے دے چې د قران مجيد د تفسيرونو, د حديثونو او د تاريخ د كتابونو حوالې د سنى وروڼوله كتابونوڅخه وکړي دى.چې چا ته پرې د اعتراض موقع په لاس ورنه شى.د دې کتاب  په لوستلو سره يوه فائده دا هم كيږي چې پښتانۀ وروڼه خوېندې په پټو سترګو د چا په تقليد كولو بسنه ونه كړي او په خپله تحقيق او مطالعه وكړي اوځانته خپل برخليك په خپله وټاكى.

   په دې كتاب باندې مشهور پښتو ليكوال ، روحانى شخصيت او د بابا جانشين عزتمن ښاغلي سيد طاهر شاه بخاري چشتي نظامى صېب د تقريظ په  ليکلو سره د کتاب  علمي ښکلا لا زياته کړې ده  

د کتاب د ترلاسه کولو پتې: اهلبېت پښتو اکېډيمي کوڅه نمبر2 غريب آباد روډ ډاکخانه تهکال بالا شاهين ټاؤن پېښرو

يونيورسټي بک اېجنسي خېبر بازار پېښور

الازهر خپروندويه موسسه ډکي نعلبندي قصه خواني بازار پېښور

برېښناليک: [e-mail]

 

 

د ګل ښائېست پسې ښکلا ته رسم

 

 

د کتاب نوم: د ګل ښائېست پسې ښکلا ته رسم

ليکوال: محبوب ګل ياسر

مخونه: ١٦٠

بيه: ٥٠ روپۍ

خپرونکې اداره: قلم قافله (رجسټر) تنګي ضلع چارسده

 

تبصره:د ګل ښائېست پسې ښکلا ته رسم د شاعر، ليکوال او د قلم قافله ادبي تنظيم مشر محبوب ګل ياسر شعري ټولګه ده. دا ښکلې شعري ټولګه د پښتنو شاعرانو د دستور مطابق د خداے پاک له حمد او د خداے د ګران رسول (ص) له نعت شريف نه شروع شوې ده او خاتمه يې په دعا سره کړې ده چې له دې رودې څخه د ښاغلي شاعر له اسلامي ارزښتونو سره مينه څرګندوي. د دې پښتو شعري ټولګې نوره شاعري هم په زړۀ پورې او له پند او نصيحت او انقلابي جذبو نه ډکه ده. په مجموعي توګه شاعر د ارواښاد غني خان له شاعرۍ نه متاثره دے او د هغۀ د شاعرۍ رنګ پکښې موندې شي. همدا رنګ په شاعرۍ کښې يې ځاے په ځاے نېغ په نېغه يا په اشارو کښې مسلمانانو او په خاصه توګه پښتنو ته د بېدارۍ، اتحاد او د علم اوپوهې حاصلولو غږ شوے دے.

په دې شعري ټولګه باندې له پېښور نه چاپېدونکې وحدت ورځپاڼې مشر ښاغلي رحمدل شاه تقريظ ليکلے دے او د شاعر په شاعرۍ يې تفصيلي رڼا اچولې ده.

د ښاغلي محبوب ګل ياسر له دې نه مخکښې هم دوه کتابونه (( هشنغر کوڅې کوڅې )) او (( سينګار په آئينه کښې )) چاپ شوي دي.

د ملاوېدو درک: محبوب ګل ياسر محله اختر اباد تنګي بره زۍ تحصيل تنګي ضلع چارسده

کمپيوټر

 

کمپيوټر

محمد نذير ذبيح   

 

د کمپيوټر له  مشهور مشين نه مخکښې به کمپيوټر هغه کس ته ويل کېدل چې حسابي علميات به يې په آلاتو يا بغير له آلاتو نه کولې د Barnhart Concise ډکشنري مطابق د Computer لفظ په انګريزي ژبه کې په 1646 ميلادي کال کې استعمال شوے دے او هغه چاته به ويل کيدل چې هغه به حساب کتاب کولو. په وروسته وختونو کښې يعنې له  ١٨٩٧ نه را په ديخوا هغه تخنيکي ماشينونو ته ويل کيږي چې د هغه په وسيله خلق حسابې کارونه کوي.

 

د دې مفهوم (کمپيوټر) لپاره نورو ژبو کښې  که څه  د همدې نوم متبادل نوم نيشته خو هر چا کوشش کړے او د خپلې خوښې يو نوم يې ورباندې ايښے دے او استعالوي يې.

لکه عرب ترينه تعبير په الحاسب الآلي (اټومېټک حساب کوونکي) سره کوي او په کتابونو او ليکنو کښې کله کله ورته د حاسوب (ډېر حساب کونکي ) نوم هم استعمالوي او ايرانيانو به په اول کښې ورته مغز الکتروني (برقي مغز ويل) چې بيا په ١٣٤٠ هجري کې يې کامپيوتر لفظ ورته استعمال کړو چې د وخت په تيرېدو سره ( او له اسلامي انقلاب نه پس د خپلې ژبې  ترويج او پرمختګ ته په پام لرنې سره ) رايانه لفظ پکښې مروج شو چې  د هغوي په قول دا لفظ له فارسي فعل راياندن نه را اخېستل شوے دے چې په معنی  د مرتب کولو سره راځي. او  اوس کۀ څه هم لا اکثر خلق ورته کامپيوتر وايي خو اکثر ليکوالان يې تعبير په رايانه سره ترينه کوي.

 

په فرانسوي ژبه کښې په Ordinataur (ترتيب ورکونکي ماشين تعبير  ترې کوي په اسپانيائې ژبه کښې په ordenador (ترتيب کونکي) سره تعبير ترينه کوي په بعض اسپانيايي ژبو کښې په computadora سره تعبير ترينه کوي چې په خپله ورته معنا نلري بلکه د انګرېزۍ ژبې همشکل لفظ يې ورته جوړ کړے دے په ايټاليايي ژبه کښې په calcolatore  ( د حساب ماشين) سره تعبير ترينه کوي او دا لفظ هم د دوي خپل دے. دا هغه لفظ نه دے کوم چې مونږ په انګرېزۍ کښې د حساب مشين ته وايو په ځينو ملکونو کښې ورته Dator لفظ استعمالوي چې د Data ( معلوماتو) نه يې ورته جوړ کړے دے په فنلينډ کښې ورته Tietokone (ماشين اطلاعات) لفظ استعماليږي، چينيان ورته Dain nao  (برقي مغز) لفظ استعمالوي او داسې نور. ...

 

کمپيوټر څه شے دے؟ / هارډوئير     

 

کمپيوټر يو برقي مشين دے چې له کار کونکي نه د خاصو آلاتو په مرسته لکه ماوس، کيبورډ وغيره هدايات اخلي او په هغه هداياتو باندې کار کوي د هغه کار په نتيجه کښې چې هر څه حاصل شي د نورو آلاتو په مرسته هغه کار کونکي ته ورکوي او  يا يې ذخيره کوي.

 

کمپيوټر د هغه هداياتو ( Instructions) مطابق کار کوي چې ده ته ورکړل شوي وي، هغه هداياتو ته پروګرام وائي. نو د کمپيوټر هر پروګرام نور څۀ نه وي صرف د هداياتو لېسټ وي چې کمپيوټر ته ورکړل شوی وي او په خاص ترتيب کمپيوټر ته ښوول شوی وي چې په دې ترتيب دا هدايات عملي کړه.

 

او کمپيوټر ته چې څوک دا هدايات ورکوي هغوی ته Programmers  (پروګرام جوړونکي) وائي.

 

Programmers کمپيوټر ته دا هدايات د يو بل پروګرام له لارې ورکوي چې هغې ته Program Language ( د پروګرام ژبه) وايي په دې پروګرام کې  چې Programmer هر څه هدايات ورکوي د خاصو پروګرامون په مرسته چې Interpreters (ترجمان) ورته وايي د ماشين ژبې ته اوړي چې بيا کمپيوټر په هغه باندي عمل کولی شي.

 

بعض داسې Programming language (د پروګرام ژبه) هم شته چې دهغې ژبه Machine Language (مشين ژبه) ته ډيره نزدې وي هغې ته بيا Low level Language وايي لکه Assembly Language

 

خو د Programmers (پروګرام جوړونکو) کوششونه او د ذهنونو محصولات چې وائي کمپيوټر به صرف د پلاسټک او وسپنې نه جوړ شوے يو مشين ؤ او کوم کارونه چې اوس کولی شي دا به يې نه شو کولی خو د دوی د کوششونو په نتيجه کښې کمپيوټر اوس صرف يو مشين نه بلکې د تعليم بهترينه ذريعه، په بي کاره فارغ وخت که بهترين ملګرے، د لوبې په وخت کښې ستا رقيب، په مشکلو مسئلو او سختو څيړنو کښې ستا استاد او د ژوند په هره شعبه کښې ستا هوښيار او زيرک خدمتګار او معاون دے.

 

مخکې له دېنه چې د کمپيوټر په څېړنه شروع وکړو ستاسو پام دېخوا ته را  اړوم چې کمپيوټر دوه لوې او مهمې برخې لري:

 

١. هارډ وئېر Hardware

 

 

 

 

٢. سافټ وئېر Software

  

دا دواړه برخې دکمپيوټر په مکمل کولو کې يو او بل ته اړتيا لري او دا چې دا څنګه برخې دي او څنګه يو او بل ته اړتيا لري؟ جواب يې په لاندي کرښو کې واضع کول غواړم.

 

کمپيوټر ټولو هغو برخو او پرزو نه ويل کيږي چې مونږ هغه مس کولې شو او لاس ورسره لګولے شو او هغه جسم لري چې په دې کښې د کمپيوټر ټولې برخې او پرزې شاملې دي په ساده مثال کښې د کمپيوټر پرزې داسې حيثيت لري لکه د انسان په بدن کې د  انسان اندامونه او اجزا يعنې لاس، پښې وغيره د انسان دا ټول اجزاء  په انسان کې روح ته محتاج دي تر څو چې په ټول بدن کې روح نه وي دا اجزاء هيڅ کار هم نشي کولی په همدې طور باندې د کمپيوټر اجزاء دي چې ټول سره راټول شي کمپيوټر ترينه تشکيل شي خو ترڅو پورې چې په کمپيوټر کښې Software  نه وي اچول شوی نو دا پرزي او کمپيوټر هيڅ کار هم نشي کولې نو Software يې لکه د روح په شان دے.

 

  د کمپيوټر قسمونه     

 

د کار او جوړښت په ترتيب کمپيوټرونه په دری قسمه دي.

 

 

Analog کمپيوټر

 

 

 هغه کمپيوټر دے چې د هغې په مرسته مونږ د يو شي مقياس (اندازه) معلومولې شو لکه په پټرول پمپ کښې هغه مشين چې نمبر اړوي، ترماميټر چې تبه معلوموي، دستنو واله ګړۍ او ساعت چې وخت معلوموي دا ټول د Analog Computer د پيژندلو لپاره ښه مثالونه دي.

 

 

٢. Hybrid کمپيوټر

 

 

 

 

هغه کمپيوټر دے چې د Analog Computer او د Digital Computer دواړو خصوصيات او د کار صلاحيتونه پکې وي.ځينې کارونه لکه د مخکني کمپيوټر (Analog) په شان کوي او ځينې کارونه لکه د وروستني (Digital) په شان کولې شي.او مونږ او تاسو چې عام کوم کمپيوټر په کورونو، دفترونو او ادارو کښې استعمالوو هغه د Digital کمپيوټر دے.

 

٣. Digital  کمپيوټر

 

 

 دا هغه کمپيوټر دے چې د برقي سرکټ په واسطه کار کوي او په دوه شيانو پوهيږي  ٠ او ١  په ډيجيټل کمپيوټر کې رنګونه، حروف، اوازونه، اعداد او هر څه په ٠ او ١ ذخيره کېږي.

 

د Digital آلاتو کار او نتيجه ورکول له Analog نه واضح تيز او يقيني وي د دې وجې نه اوس کوشش کيږي چې اکثر Analog آلات ډيجيټل ته واوړي او ډير واوښتل.

 

لکه موټر ته د پټرولو د اچولو ماشين، ساعتونه، تله  وغيره داسې نور آلات او د Digital  کمپيوټر مثال اوسنی هر هغه کمپيوټر دے چې مونږ يې وينو او کار پرې کوو.

 

د  Digital کمپيوټر دری قسمه دي     

 

١. Mainframe کمپيوټر

 

 

 

دا کمپيوټر په اندازه کار او قيمت کښې تر ټولو نه لوی او ګران بيه کمپيوټر دے د قيمت د لوړ والې له امله د عام خلق يې نۀ شي اخېستې صرف حکومتي ادارې يې په هغه ځايونو کښې استعمالوي چرته چې د ډيرو معلوماتو ذخيره کول او په هغې کښې په سرعت او چټکتيا سره يو امر اجراء کول وي لکه نفوس شماري، بېنکي حسابونه، ايټمي تحقيقات و غيره او په دې کمپيوټر باندې په يو وخت کښې   په سلګونو کسان کار کولی شي او په دې کمپيوټر کې چې کوم لوی کمپيوټر وي لکه وروسته به د سرعت په حساب تاسو ته ښکاره شي نو هغه ته بيا Super کمپيوټر وايي.

لويه د فايدې خبره يې دا ده چې دا کمپيوټر کله کار شروع کړي په کلونو کلونو بغير د رابطې پرې کولونه هغې ته دوام ورکولی شي.

بله غټه خبره يې د چټکتيا ده چې په دومره سرعت سره کار کوي چې د دۀ د سرعت نه تعبير په MIPS سره کيږي يعنی( Million Instructions Per Second- ميليون امرونه په يوه شېبه کې)   يعني MIPS يې د سرعت او چټکتيا د ښکاره کولو لپاره د واحد او اکائي په ځاے استعماليږي په اوس وخت کښې  کښې چې وړوکي Mainframe کمپيوټر دے هغه د Z9 IBM Model A01 کمپيوټر دی او هغه 26 MIPS دے او Z9 EC Model S54 په اوس وخت کښې 18,000 MIPS دے.

 

٢. Mini  کمپيوټر

 

 

 

چې په مروجه اصطلاح کښې ورته (Mini) وايي دا له Mainframe نه وړوکے وي سرعت يې هم کم وي  او دا کمپيوټر په  يو وخت کښې کم کسان استعمالولی شي.

دا کمپيوټر په دنيا کې د لوے کمپيوټر (Mainframe Computer) او د وړوکي کمپيوټر (Microcomputer) په منيځ کې واسطه ده او له ميکرو کمپيوټر نه ډير کار کولی شي او له مين فريم کمپيوټر نه کم.

دا قسم کمپيوټر په ١٩٦٠ لسيزه کښې جوړ شوی دی د کمپيوټرونو د بازار يو ماهر ليکي چې په ١٩٦٤ کال کښې چې Mini کمپيوټر بازار ته را ووت قيمت يې 16,000$ وو او بيا هم مخ په زياتيدو ؤ او بازار يې هم ښه تيز ؤ.

خو په ١٩٨٠ لسيزه کې چې کله Micro کمپيوټر ترقي وکړه او قيمتونه يې مخ په راښکته کيدو شول د خلقو مخه ور واوښته Mini کمپيوټر د ترقي لاره ورته پريښوده.

 

٣. Micro کمپيوټر.

 

 

دا کمپيوټر په اندازه کښې وړوکے اوپه کار کښې ښه او په قيمت کې قابل برداشت دے په کورونو، هر قسم دفترونو او کاروباروي ادارو کښې همدا کمپيوټر استعماليږي او دا کمپيوټر په 80286, 80386, 80486, Pentium او داسې نورو قسمونو باندې راغلی خو په دوی کښې Pentium کمپيوټر ته ډيره توجه شوې او په زړه پورې ترقې پکې شوېده.

چې په اوس وخت کې يې Pentium D نوی کمپيوټر دے او په عامه اصطلاح کې ديته شخصي (ذاتې) کمپيوټر (Personal Computer) هم وايې چې اکثر وخت يې PC مخفف استعماليږي.

د Micro کمپيوټر قيمت، سايز  وغيره سهولتونو دا کمپيوټر ديته برابر کړو چې ذاتي کمپيوټر شي د ذاتي  استعمال لپاره دا کمپيوټر د وړومبي ځل لپاره  په ١٩٧٠ لسيزه کښې Apple کمپنۍ د Apple-II په نوم بازار ته وړاندی کړ لدېنه وروسته د ١٩٨٠ لسيزې په اولو کلونو کښې IBM امريکايي کمپنۍ يو Personal د IBM PC په نوم بازار ته وړاندې کړ چې په دې وخت کښې به ځينو خلکو ورته Home Computer   يعنی  د کور کمپيوټر لفظ هم استعمالولو.

 

مېنه

 

مېنه

 

 

ليکونکے: اوشو    

  ژباړونکے: محمد بصير سلېمانخېل 

 

مېنه دړدونکې ده

ځکه چې د سوکالۍ په لور ګام اخلي. مېنه دړدونکې ده، ځکه چې بدلون راولي؛ مېنه بدلون دے او هر بدلون دړدناک وي، ځکه چې د زاړۀ ځاے نوے نيسي. زوړ پېژندل شوی وي، بې خطره او اسانه وي؛ نوے په بشپړه توګه نا پېژندل شوے وي. ناپېژندل شوے څيز تاسو ته د يوه بې جهته سفر په څير وي. له نوي شي سره تاسو نه شئ کولای خپل ذهن په کار واچوئ؛ خو له زاړه شي سره ذهن بېخې بلد وي. ذهن يوازې له زاړۀ شي سره کولای شي کار وکړي؛ خو له نوي شي سره ذهن يو مخ نوی وي. 

نو له همدې کبله، ويره پيدا کېږي؛ او د زړې نړۍ په پرېښودلو سره، سوکالي او ډاډ له منځه ځي او دړد رامنځته کېږي. دغه دړد هغه دړد دے چې ماشوم يې د خپلې زېږېدنې په وخت احساسوي. دغه دړد هغه دړد دے چې يو الوتونکے مارغۀ يې له هګۍ څخه د وتلو په وخت احساسوي. دغه دړد هغه دړد دے چې الوتونکے مارغۀ يې د وړومبي ځل پرواز پر مهال احساسوي.

له نوي شي څخه ويره او د زاړۀ ډاډمن څيز پرېښودل  د نوي څيز له نا ډاډمنتيا او نه اټکلتيا څخه ستره وېره رامنځته کوي.

له همدې کبله، کله چې بدلون له (نفس) څخه د (نه- نفس) وضعيت ته روانيږي، نو دړد ډېر ژور وي. خو تاسو د دړد له منځ څخه له تيريدو نه بغېر نه شئ کولې چې خوشال او سرمست اوسئ. که چيري تاسو غواړئ چې يوه ښه تېره توره ولرئ، نو بايد اول يې اوسپنه ښه ګرمه کړئ او بيا توره ترې جوړه کړئ.

مېنه اور دے

دغه د مېني د دړد له کبله دي چې په ميلونونو وګړي بې له مېنې ژوند کوي. هغوئ هم رنځ وړي، خو دهغوئ رنځ بې ګټې دے. په مېنه کې رنځ وړل، بې ګټې هم نه دے. په مېنه کې رنځ وړل نوښت او نوے توب دے؛ چې تاسو د خوداګاهۍ د لوړو کچو په  لور بوځي. بې له مېني رنځ وړل يو مخ نا سم کار دے، ځکه تاسې به تل په هغه حالت کښې ساتي په کوم کښې چې همدا اوس يئ .

هغه انسان چې مېنه نه لري هغه په خپل ځان کې ډوب او تړلے وي. هغه يوازې خپل ځان پېژني. که چيرې هغه بل څوک نه وي پېژندلی نو به څنګه خپل ځان وپېژني. ځکه يوازې بل کس کولې شي د يوې هېندارې او آئينې په څير عمل وکړي. تاسې به هېڅکله خپل ځان ونۀ پېژنئ، ترڅو بل څوک ونۀ پېژنئ. مېنه د خپل ځان پېژندنې لپاره هم ډېر بنيادي څيز دے. هغه څوک چې بل کس په يوه ژوره مېنه، په کلک احساس او په يوه بشپړه سرمستۍ کښې ونه پېژني، نو به هېڅکله په دې پوه نشي چې په خپله څوک دے؛ ځکه هغه به د خپل ځان د انځور او عکس د ليدلو لپاره هېنداره او آئينه نه لري.

عاشقانه رابطه د ېوې هېندارې په څيرده او هر څومره چې مېنه پاکه وي، هرڅومره چې مېنه متعالي وي، نو هېنداره هم ښه وي، پاکيزه وي. خو لوړه او سپيڅلې مېنه دې ته اړتيا لري ترڅو تاسو پرانيستي او پراخ اوسئ. متعالي مېنه دې ته اړتيا لري چې تاسو زور زغمونکي اوسئ. په مينه کښې تاسو ته  پکار دي چې خپل زوړ حالت پرېږدئ؛ بيا نو دا ډېر دړدناک وي. تاسو بيا نشئ کولې چې تل د ځان ساتنه وکړئ. تاسو ته پکار دي چې خپل اټکلوونکے ذهن پرېږدئ. تاسو بايد له خطر سره مخامخ شئ. تاسو ته پکار دي چې له خطرې نه ډک ژوند وکړئ. خلق کولې شي تاسو ته تاوان ورسوي؛ دغه ده ويره چې د زور زغمل يې له ځان سره لري! خلق به تاسو نۀ مني او تاسوبه رټي او درته به بد وائي؛ دغه ده وپره چې په مئينتوب کښې ده!

هغه انځور او تصوير چې تاسو به يې د خپل ځان په اړه له نورو سره پيدا کړئ، ښايي چې ډېر بد وي؛ دغه اندېښنه ده. چې له هېندارې څخه پرهيز وکړئ. خو له هېندارې څخه په پرهيز کولو سره به تاسو ښايسته نه شئ. له وضعيت څخه په پرهيز کولو سره به تاسو وده هم ونۀ کړې شئ دغه مشکل بايد په ځان ومنئ.

انسان ته پکار دي چې د مېنې منځ ته ورسي. د خداے پاک په لور دغه وړومبنے ګام دے، چې نه شو کولې له څنګ څخه يې تير شو. هغه خلق چې هڅه کوي چې د مېنې له ګام څخه تېر شي، نو هېڅکله به خداے پاک ته ونه رسيږي. دغه ګام ضروري دے ضروري!!! ځکه تاسو يوازې هلته له خپل بشپړتوب څخه خبريږئ، چې خپل حضور مو د بل حضور له خوا مسحور شوے وي، دا هغه وخت دے کله چې په خپل ځان کښې له ډوبېدو او تر اسمان لاندې له تړلې نړۍ څخه راوتلې اوسئ.

مېنه يو پرانيستے اسمان دے.

مئينتوب په الوتو کښې  دے. خو لامتناهي اسمان بيا ويره  رامنځته کوي.  او د نفس پرېښودل ډېر دړدناک وي، ځکه چې موږ ته يې نفس لويول را ښودلی دی. موږ فکر کوو چې يوازې نفس زموږ خزانه ده. موږ هغه ساتلې ده، موږ هغه جوړه کړې ده، موږ په دوامداره توګه هغه روښانه ساتلې ده، خو کله چې مېنه ور وټکوي، ټول هغه شيان چې د مئينتوب کېدو لپاره ضروري دي د نفس پرېښودل دي؛ دا نو بيا يوه دړدناکه چاره ده. نفس ستاسو د ټول ژوند محصول دے؛ دا هغه شے دے چې تاسو رامنځته کړے دے. دغه ناوړه نفس، دغه تصور او نظريه

 چې ( زه له هستي څخه بېل يم) يو ناوړه تصور دے  ځکه چې غير منطقي خبره ده دا نظريه وهم  دے ، خو زموږ ټولنه بهرنے  شتون لري، زموږ ټولنه په  دې نظريه  باندې ولاړه ده چې هر کس يو شخص دے ، نه يو حضور.

حقيقت دادے چې په ټوليزه توګه هېڅ کس په نړۍ کې شتون نه لري؛ يوازې حضور شتون لري. تاسو نه يئ د يوه نفس په څير چې له کل څخه بېل وي. تاسو د ټول يوه برخه يئ. ټول(کل) تاسو ته لاره پيدا کوي،  ټول په تاسو کې نفس يئ، په تاسې کې تپيږي، ټول ستاسې هستي ده.

مېنه تاسو ته د وړومبي ځل لپاره له داسې يوۀ شي سره د همغږي کېدو او هم آهنګۍ تجربه درکوي چې هغه ستاسو نفس نه دے. مېنه تاسو ته دغه وړومبنے درس درکوي چې کولای شئ  له يو داسې کس سره همغږي اوسئ چې هغه هېڅکله ستاسو د نفس يوه برخه نه وه. که تاسو وکړې شئ چې له ښځې سره همغږي او هم آهنګ اوسئ، که تاسو وکړې شئ چې له يو ملګري سره همغږي اوسئ، له يو سړي سره، که تاسې وکړې شئ چې له خپل ماشوم سره يا له خپلې مور سره همغږي شئ، نو ولي نه شئ کولې چې له ټولو انسانانو سره همغږي اوسئ؟ هغه وخت، يو پل بل پله ته لاره جوړوي.

مېنه يوه زېنه ده

 له يو کس سره شروع کيږي او په بشپړتوب باندې پای ته رسيږي. مېنه شروع ده او خداے پاک خاتمه ده. له مېنې څخه ويرېدل، د مېنې له دړدونو او زورونو څخه ويرېدل په يو تياره غار کې بند پاتې کېدل دي.

د نن ورځې انسان په يوه تياره غار کښې ژوند کوي؛ په هغه غار کښې چې ټول په خپلو ځانونو مئينان دي. په خپل ځان مئينتوب د نوي ذهن تر ټولو ستر د زړه بوختيا ده.

نو له دې کبله داسې مسايل شته چې بې معنی دي. داسې مسايل شته چې جوړونکي دي، ځکه چې تاسو ډېرې لوړې پوهېدنې او هوښيارۍ ته وربولي. داسې مسايل هم شته چې تاسو هېڅ يو ځاے ته نه وربولي. هغه يوازې تاسو په خپل بند کې ايسار ساتي.

مېنه مسئلې پېدا کوي.

 تاسې له مېنې څخه په پرهيز کولو سره، کولې شئ له هغو مسايلو څخه پرهيز وکړئ، خو هغه ډېرې ضروري مسئلې دي! هغه له مخامخ کېدو نه بغېر بله لاره نه لري، هغه مسائل بايد رامنځته شي او بايد له هغو څخه تيرشو او خپل ځانونه هغه خوا ته ورسوو. چې لوړو پوړيوته ځان رسول يوازې د همدې له منځه تيريدل دي. مېنه يوازېنے يو ريښتينے څيز دے، چې د عملي کولو ارزښت لري. نور ټول څيزونه د دويم لاس دي. که چيري دغه له مېنې سره مرسته وکړي، نو به ښه وي. نور ټول څيزونه هسې يوه وسيله ده، خو مېنه هدف دے.  نو له دې کبله، که دړد هر څومره وي، خود مېنې منځ ته ورننوځئ.

که چيري تاسو دمېنې منځ ته ورنه شئ نو بيا به تاسو له خپل ځان سره په ټکر کښې شئ، لکه څنګه چې زياترو خلقو همداسې فېصله کړې ده هلته بيا ستاسو ژوند يو سيند نه دے چې سمندر ته به ورلوېږي؛ ستاسو ژوند به د ولاړو اوبو يو ډنډ وي، چټل او مرداړي بل هېڅ څه نه.

د پاک پاتې کېدو لپاره انسان جاري پاتې کېدو ته اړتيا لري؛ ددې لپاره چې يوه وياله پاکه اوسي، نو بايد د هغې اوبه روانې اوسي. جاري پاتي کېدل د سپيڅلي پاتې کېدو لپاره يو نښتے بهير دے.  يو مئين سپيڅلے پاتے کېږي. ټول مئينان سپيڅلي دي. هغه خلق چې مېنه نه کړي، سپيڅلي هم نه پاتې کېږي؛  هغوئ خاموشه او ولاړ پاتې کېږي. هغوئ ژر يا په ځنډ سره چڼاشکې وهي. ځکه هغوي د تلو ځاے نه لري، د هغوئ ژوند مړ وي.

همدلته ده چې يو ماډرن انسان خپل ځان پيدا کوي اوله همدې کبله ټول نفسياتي خپګانونه او ليونتوبونه عام حالت ته راګرځي. نفسياتي ناروغۍ عمومي اړخونه نيسي. نور بيا نو داسې نه ده چې يو کم شمېر کسان دې نفسياتي بيماران اوسي؛  بلکې واقعيت دادے چې ټوله ځمکه به ليونتون او پاګل خانه شي. ټول انسانان له يو ډول نفسياتي خپګان رنځوران دي. او دغه نفسياتي خپګان ستاسو له خپل ځان خوښونې څخه رامنځته کېږي. هر څوک د يوه بېل شوي نزدے کس د ويرې په درلودو سره اخته دے؛ له همدې کبله خلق ليوني کېږي. چې همدا ليونتوب بې معنې او بې ګټې دے او يا هم خلق د ځان په وژلو لاس پوري کوي، چې دا ځان وژنې هم بې ګټې وي.

ښايي تاسو د زهرو په خوړلو يا له يوه هسک ځاے څخه په ځان غرزولو او يا هم په ځان د مرمۍ او ګولۍ د فائرکولو په صورت کښې مړۀ نه شئ، خو کولې شئ، چې د يو ډول ځان وژنې مرتکب شئ چې ډېر ورو بهير لري او دا هغه شے دے چې رامنځته کېږي. ډېر کم شمېر کسان په ناګهانې ډول سره ځان وژني.  خو نورو بيا د يوې ورو ځان وژنې فېصله کړې وي؛ هغوئ په تدريج سره سوکه سوکه مړۀ کېږي. خولکه څنګه چې ليدل کېږي،نزدې په ټوله نړۍ کښې انتحاري کېدو ته تمايل په ټولو کې خور شوی دے.

دغه د ژوند لاره نه ده؛ او له همدې ستونزې سره د مخامخ کېدويوازينی سبب داده چې موږ د مېنې ژبه هيره کړې ده. نور موږ د هغې ماجرا جويۍ چې مېنه نوميږي منځ ته نشو ورتلې، ځکه چې نور موږ شجاعت له لاسه ورکړی وي.

له همدې کبله ده، خلق سېکس ته لېواله دي، ځکه چې سېکس ويرونکے نه دے؛ هغه تيريږي او اغيز يې تر کمه وخته پورې وي، په هغه کښې تاسو نشئ ښکېلېدې.

مېنه ښکېلېدل توب دے؛ ژمنه او لوظ دے، تيريدونکې نه ده، يو ځل چې جرړه وکړي بيا د تل لپاره پاتې کېږي. مېنه کېدې شي تل تر تله ژمنه او لوظ اوسي. مېنه صميميت او کلکې ارادې ته اړتيا لري او همدا چې تاسو صميمي او عزم لرونکي يئ بل کس به په خپله د هېندارې حيثيت ځانته پيداکوي. کله چې تاسو له ېوې ښځې ېا سړي سره جنسي اړيکې غواړئ ولرئ  هلته تاسو په اصل کښې هېڅ له يوه بل سره نه دي کتلي؛ په حقيقت کښې تاسو د بل له  روح څخه ډډه کړې ده. تاسو يوازې له بدن څخه ګټه اخيستې او تښتيدلي يئ او مقابل کس هم ستاسو له وجود څخه ګټه اخيستي اوتښتيدلے دے. تاسو هېڅکله په پوره اندازه سره صميمي شوي نه يئ، تر څو د يو بل له اصيلو څيرو څخه پرده پورته کړئ.

مېنه دړدناکه ده

 خو له هغې څخه ډډه هم مۀ کوئ. که چيرې له مېنې څخه ډډه وکړئ، نو د ودې او وېاړونو له لوے چانس څخه به مو مخ ګرځولے وي. د هغې منځ ته ورسئ، د مېنې دړد تېر کړئ، ځکه چې تر ټولو ستره خوشالي له رنځ سره وي. سمه ده، دړد وي، خو د دړد په خاطر سرمستي زېږول کېږي، سمه ده چې تاسو اړ يئ چې د يو نفس په توګه ومرئ، خو که چيرې د يو نفس په توګه ومرئ، نو د يوې الهې هستۍ په څير به بيرته پيدا شئ. مېنه به تاسې ته دا سند در په ګوته کړي چې خداے پاک شته او ژوند يو پوچ او بې معنی شے دے.

هغه خلق چې وايي ژوند بې معنی دے، دا بيا هغه خلق دي، چې مېنه يې نه ده پېژندلې. هغوئ چې هر څه وايي هغه دادي چې د هغوئ ژوند مېنه له لاسه ورکړې ده.

پرېږدئ چې دړد او رنځ وړل وي. تاسې د تورې شپې منځ ته ورشئ، ترڅو د ښايسته سهار نمر ته ورسيږئ. نمر يوازې د همدې تورې شپې له برکته دے چې را پورته کېږي او دا يوازې دغه توره شپه ده چې سهار راځي.

دلته زما ټول کړۀ وړۀ  له مېنې څخه دي. زۀ دلته يوازې مېنه زده کوم، يوازې مېنه. بل شے نه. تاسو د يوې مېنې له مخې زېږېدلي يئ. مېنه ريښتينے خداے دے- نه د کارپوهو الهياتو خداے، بلکې دحضرت مسيح (عليه السلام) خداے، د حضرت محمد(صلی الله عليه و آله وسلم) خداے، د عارفانو او صوفيانو خداے، د بودا (مهاتما بدهـ ) خداے.

 مېنه يوه لاره ده، يو روش دے د يو بيل فرديت په توګه ستاسو د وژلو او له تاسو سره د مرستې کولو لپاره تر څو تاسو ابدي اوسئ؛ د يوې ورکې شوې پرخې په څير تر څو يو سمندر شئ، خو تاسو به ضرور وي ترڅو د مېنې له لارې تير شئ.

په رښتيا هم کله چې انسان د پرخې د يو څاڅکي په څير په ورکېدو پيلوي او لکه څنګه چې انسان ډېر وخت د يوې پرخې په څير ژوند کړے دے، نو دا به ډېر دړدونکی وي؛ ځکه چې انسان به فکر کړی چې زۀ دغه يم،( او اوس دا هم له منځه ځي، زۀ د مړ کېدو په حال کښې يم). تاسو د مړ کېدو په حال کښې نه يئ، بلکې يوازې يوه ويره مړه کېږي. تاسو له ويرې سره همذات ګڼلي شوي يئ، سمه ده، خو ويره  لا اوس هم ويره ده. خو يوازې کله چې ويره نه وي، بيا به تاسو په دې پوه شئ، چې څوک يئ. او دغه د راز پرانېستنه به تاسو د خوند، سوکالۍ او خوشالۍ لوړو څوکو ته ورسوي. 

*****

 

بابا هوتک (رح)

 

 

شېخ المشائخ قطب العارفين هوتک بابا (رح)

 

 

  

 

له نېکه مرغه د پښتنو چې څومره مشران تېر شوي دي نه يواځې د تورې او قلم خاوندان وو بلکې د علم او عرفان خاوندان هم وو يعنې د هغوي پښتو له مذهب نه جدا نه وه او همدغه په هر مېدان کښې د هغوي د برياليتوب راز ؤ. او له کله نه چې ځينو پښتنو پښتو او قوميت خپل کړ او دين ته يې شا کړه او يا ځينو مذهب په اوچ کړس شکل کښې د ځان لپاره تشريح کړ او ژبې او قوميت ته يې شا کړه نو دغه دغه دواړه چارې د پښتون قام د ذلت ، خوارۍ او ناکامۍ سبب وګرځېدې. د (( مينه )) مجلې په دې ګڼه کښې هم د يو بل پښتون مشر شېخ المشائخ قطب العارفين هوتک بابا (رح) د ژوند مختصر حال ليکو کوم چې له تاريخ څخه تر مونږ رارسېدلے دے.

 

هوتک بابا (رح) لوے  شېخ، او يو پرهېز ګار پښتون  شخصيت  ؤ. ويل كېږي چې دې د معرفت خاوند ؤ او  كرمات يې هم درلودل او كرامات يې ډېر مشهور وو. پلار يې (( بارو )) (رح)  او نيكۀ يې (( تولر )) (رح) او غور نيكۀ يې غلجے (رح)  نومېدۀ. چې د خپل وخت د پښتنو مشران وو.

بابا هوتک په دې سربېره چې د كراماتو خاوند او پرهېزګارکس ؤ، د قلم او تورې خاوند هم ؤ.او له قلمي جهاد نه علاوه يې له  مغولو سره ډېرې جګړې هم كړي دي. په پښتتنو ياندې د مغلو حملې ، د هغوي ، ظلمونه ستمونه او په پښتنو سيمو کښې يې لوټـمار په تاريخونو کښې درج دے او مغل په هغه وخت کښې داسې وو لکه نن سبا چې امريکه ده چې غواړي له ټولې دنيا نه پښې راچاپېره کړي او نور ټول ملتونه د ځان غلامان کړي او خپل قوم وپالي چې دا د حېوانيت او وحشت لوړ مقام دے بلکې له هغو نه هم پرېوتې مقام دے او داسې ابر قدرتونه په هر وخت کښې وي.

هوتک بابا په  ٦٦١  هجري قمري كال د زابل په اتغر سيمه  كښې زېږېدلے ؤ، او چې كله بيا ستر او لوے شو نو د الله پاک  د عبادت او رياضت سره سره يې د پښتنو مشري او باداري هم کوله.

پټه خزانه د هوتک بابا (رح) په حقله ليكي: هغه وخت به هر ځل مغولو د ارغنداو په خواو شا غاړو لوټ  ماركاوۀ او اتغر او اولان او كلات سيمې  به يې تالا ترغه کولې. هوتک بابا خپل قومونه راټول كړل او د سرۀ غره سره يې په مغلو حمله وکړه. په دې جګړه كښې کۀ څه هم پښتانۀ لږ او بې سر و سامان وو خو مغولو ته يې ماتې ورکړه او پښتنو جنګياليو ډېر مغل  ووژل. سور غر په دغه ورځ د مغولو په وينو داسې رنګ شو چې د نمر پلوشو به پرې برېښنا كوله.  په دغه جنګ کښې د بابا څو غښتلي خپلوان هم ووژل شول.

هوتک بابا (رح) له مغولو سره ډېر جنګونه وكړل او د ارغنداو پورې خوا ته يې وشړل.وائي چې بابا به په دغو جنګونو کښې په لوړ اواز سره دا سندره ويله چې شعرونه يې په دا ډول دي

 

په سور غر بـل راته نـن اور دے

 

وګـــړيــه جــــوړ راته پېغــور دے

 

په كلـــــي کور بـانـدې مغل راغے

 

هم پــــه غزني هم په كابـــل راغـے

 

غښتليو تګ كـړئ دا مو وار دے

 

مغل راغلـــــــے پــــــــه تلـــــوار دے

 

په پښتونخوا كښې يې ناتار دے

 

په كلي كــــور بانـــــدې مغـــل راغـے

 

آ، د مــــَرغـــــــي غښتلــــــو راشـــئ

 

په ننګ ولاړ د پښتونخـــــــوا شئ

 

تُــورې تېرې غشي تــــر مـــلا کړئ

 

په کلـــــي کـــــور باندې مغل راغے

 

زلمــــو پــــه غشـو کـــــړئ وارونـه

 

د تېـــــرو تـــــــورو ګــــــــوزارونـــــه

 

وروړاندې کــــــــړئ خپـل ټټرونـه

 

په کلي کــــــور باندې مغل راغے

 

زمــــــا د زلمـــــــو وينـــــې بهيږي

 

مځکــــه او غرونه په ســرۀ کيږي

 

مېرڅــي زغلـــــــي او تـــرهېــــږي

 

په کلي کور بانـــدې مغــــــل راغے

 

پښتنـو هلــــئ په غـــــرۀ جنګ دے

 

سُور غر په وينو د دوي رنګ دے

 

مهـــال د تـــــورې دے د ننګ دے

 

په کلـي کــــور باندې مغـــــل راغے

 

زلمـــــو په ننـــګ ځانونه مړۀ کړئ

 

دښنۀ پــــه غشيو مــــو پېيـــــه کړئ

 

د پښتونخـــوا مخکښې ساته کړئ

 

په کلي کـــــور بانـــدې مغـــــل راغے

 

دغه توريالي او مېړني هوتک بابا (رح) له خپل قام څخه په دفاع کښې له مغلو سره له يو لړ جنګونو او مغل استعمار ته له ماتو او شکستونو ورکولو او د قام له روحاني تربيت نه پس د نهۀ اويا كلونو په عمر په ٧٤٠هجري قمري كال کښې له دې دنيا نه سترګې پټې كړې.

 

 

 

 

 

نوې چپې

 

نوې چپې

 

 

 

 (ناول)

(دويمه برخه)

 

ليک: ارواښاد حمزه بابا

 

                                                                   سريزه

 

(( نوې چپې )) هغه يواځېنے ناول دے چې ارواښاد حمزه بابا په خپل ژوند کښې ليکلے دے. د دې ناول د مرکزي خيال په هکله به دومره ووايو چې بابا په دې  ناول کښې د يوې مسلمانې پښتنې ټولنې نمونه ورکړې ده لکه چې څنګه د بابا له تعليماتو نه څرګنده ده چې هغه د اسلام باده او شراب د پښتو په پياله او جام کښې پښتون قام ته ورکول غواړي. او اسلام هم هغسې غواړي چې په حقيقت کښې څنګه دے او د مذهبونو په نامه له هر له ډول افراط او تفريط نه يې پاک غواړي او پښتو د پښتو په نامه له هر ډول غلطو رسمونو، رواجونو نه پاکه غواړي او دا دواړه هم هغسې غواړي چې څنګه په حققت کښې دي. بابا د دې خبرې قائل نه دے چې د پښتو او قوميت په نامه او بانه دې اسلام ته شا کړې شي او يا دې د اسلام په نامه او بانه باندې ژبې او قوميت ته کفر وويل شي، د هغۀ له نظره د يو پښتون لپاره اسلام او پښتو لازم او ملزوم دي او که په دې کښې يې يو څيز هم پرېښودو نو هغه يو څيز به يې خا مخا نيګړے او غېر معياري وي او د داسې کس ګمراهي يقيني ده.

 

      بابا په دې ناول کښې که يو طرف ته د يوې پښتنې معاشرې هغه مثبت اړخونه ښودلي دي او د يو صحيح مسلمان پښتون کېدو د تقليد وړ مختلف کردارونه يې ورکړي دي لکه د يوې پښتنې کورنۍ د يو پښتون او ايماندار مشر، يوې پښتنې مېرمنې، مور، لور، خور، ورور، ځلمي، پېغلې، دوست، يار، استاذ، سياستدان، پاکلمن مينه وال او حتي يو نوکر وغېره. او د هغوي مړانه، خلوص، صداقت ، شرافت او پاکه مينه يې څرګنده کړې ده او د ژوند په ټولو څانګو کښې د هر يو خپل هغه رول يې چې فطرت ورته ورکړے دے  ښودلے دے نو بل طرف ته يې د منحرف شويو او جاهلو او نه تربيت شويو يا غلط تربيت شويو پښتنو او د پښتو او غېرت په نامه او بانه باندې د جاهلانه  رسمونو نمونې هم ورکړي دي او همدا رنګ يې د هغو په ترڅ کښې د مغربي منځ تشي تهذيب او تمدن له ظاهري پړق پړوق او يا د ځينو پرديو، مفاد پرستو او ناپوهو سياستمدارانو په جذباتي نعرو د دوکه شويو او تېروتيو پښتنو د بيا هدايت کېدو نمونې هم په ډاګه کړي دي چې ويلې شو چې دا ناول نه بلکښې د هرې طبقې د وګړو او د هر دور د پښتنو لپاره يو تل پاتې کښېدونکے لارښود دے او هغه مشهوره خبره چې سمندر يې په کوزه کښې بند کړے دے او چې کله يې زمونږ پښنانۀ وروڼه خوېندې ولولي نو خپله به يې له اهميت نه خبرشي. خداے پاک دې دا کتاب د ټولې پښتونخوا د خلکو لپاره د بېدارۍ يو والي، خپلواکۍ، ترقۍ او خوشحالۍ سبب وګرځوي. په درناوي ( اداره)

 

نوې چپې ناول دويمه برخه په تېر پسې..........

 

عظيم خان: (( عزيز خان به خلق خبر کړي وي کنه، دا د کلي خلق سړي زمونږ ستړي مشي ته را روان ښکاري. )) د عظيم خان دا خبره رښتيا وه په لږ ساعت کښې هغه تور تور داغونه د سړو په صورت کښې څرګند شول او دوي لا ډېر وړاندې نه وو تلي چې مخې ته ورته راورسېدل او ډېر کلک ستړي مشي او بړه ګړ يې وکړل.

چې کلي ته ورسېدل عزيز خان تيار ولاړ ؤ. ګلرخ يې هغه شان په اس سوره کور ته ننوېسته، يو کس ورسره باري قچر هم روان کړل. سليم د کلي سړو لاس په لاس له اس نه راکوز کړ او حجرې ته يې بوتۀ. د حجرې شيرازۍ د ګټو يو دېوال ؤ يو طرف ته د حجرې کوټه او ورسره يو وړوکے جومات ؤ

د جومات په مخکښې لوئے لوئے تيګې د اودس لپاره اېښې شوې وې او ورسره د غز يوه ونه ولاړه وه. سليم لا په کټ کښې ملاست نه ؤ چې دوه کسه ځلمي يې چاپۍ ته کښېناستېدل، يو ځلمي زر زر

چيلم تازه کړ او ډک يې کړ او له ټولو نه اول يې سليم ته ونيوۀ. په پښتو کښې د چيلم په حقله وئېلي شوي دي چې که ژرنده د پلار ده خو په وار ده، خو د مېلمه لپاره هغوي د دې اصولو پابندي نه کوي، اول مېلمانۀ پس ته کوربانۀ، سليم ورته په نفي کښې سر وخوزوۀ  ځلمي چيلم په نورو ناستوخلقو وګرځوۀ. عظيم خان رارسېدو سره کور ته تلے ؤ يو ساعت نه ؤ تېر چې هلک بالښتونه راوړل د سليم سر او ډډو ته يې واچول، د کلي واړۀ واړۀ هلکان د سليم له کټ نه چاپېره شول او په مشتاقو نظرونو يې ورته کتل

شروع کړل. د هغوي لپاره سليم بالکل نوے او د بلې دنيا سړے ؤ، سليم زر زر له بټوې نه پېسې رااوېستې او په هلکانو يې وېش شروع کړ يو سپين ږيري ورته هم وويل چې مۀ ورکوه خو سليم ټولو هلکانو ته پېسې ورکړې، ډېر هلکان په دو دو کورونو ته روان شول په خپلو ورغو کښې يې پېسو ته کتل او په منډه خلاص وو. دلته خو دا حال ؤاو په کور کښې دننه د کلي ښځې او ماشومان ګلرخ ته راغونډ شوي وو، ځينو ځينو چې به د ګلرخ ښائست ته اوکتل په اننګو به يې ګوتې راښکودې، يوې زړې ښځې خو دومره ښکل کړه چې د عظيم خان مور په زور ترې نه خلاصه کړه او زر يې ورته سپېلني دود کړل چې د نظره نه شي. د عزيز خان او عظيم خان ښځو يې له سر نه روپۍ تاؤ کړ او ماشومانوته يې په انګڼ کښې وشيندلې  او په انګڼ کښې هسې

دربلۍ جوړه شوه، د چا مخ خړ د چا غاښ وينې، د چا لمن شلېدلې. اخېر چې شور ختم شو او ماشومان بيا په خپلو ځايونو کښېناستل نو ګلرخ يو خورجين پرانېست او په ټولو ووړو يې شنه مېوه او پېسته وېش کړه.

     لا د نمازخفتن (ماسخوتن) تياري نه وه شوې چې د سليم لپاره عظيم خان چائې راوړې او د هغۀ لا وړومبۍ پياله په لاس کښې وه چې عزيز خان يو ګډ راووېست او حلال يې کړو او افريدو ځلمو د سترګو په رپ کښې پوستکے ترې ووېست او چې يو کس اور بلولو دوي بيا ګډ تيکښې تيکښې کړے ؤ، يو کس وريتې ته کښېناست او نورو په سيخونو لم او پټې تيکښې پئېلې او چې تر ځو له کور نه ډوډۍ راوته د لم او پټو تيکو سيخونه وراتۀ شوي وو. سليم ته يې ډوډۍ په مخکښې کښېښوه يو دوه نور سپين ږيري هم سره د عظيم خان ورسره کښېناستل، عظيم خان عزيز خان راوبللو او په غوږ کښې يې ورته څه وويل، عزيز خان لاړ د پټو دانو او لم دوه سيخونه يې کور ته يوړل ګلرخ ايله ډوډۍ ته ناسته وه چې عزيز خان ورته سيخونه په تالي کښې تش کړل

ګلرخ: (( دا څه دي؟ ))

 

 

عزيز خان: (( خورې دې ته پټې دانې وائي ))

ګلرخ: (( پټې دانې ورته ولې وائي؟ ))

عزيز خان: (( ځکه چې د اينې ټوټې په وازده کښې نغښتې وريتې شوي وي...... خوره خورې! دا ډېرې خوږې وي، مورې! دا لم ورنسګېر کړه )) مور يې د لم دانې ګلرخ ته ورڅېرمه کړې خو پټو دانو او لم يې زړۀ بد بد کړ، د عظيم خان مور ورته وويل چې نورې وخوره خو ګلرخ ورته زړۀ و نه نيوۀ، د پټو دانو په تعريف کښې يې دوه درې خبرې وکړې او ډوډۍ يې ختمه کړه، افريدۍ ښځې ورته حېرانې وې چې ګلرخ ولې دومره کم خوراک وکړ

 چې ګلرخ لاس ووينځۀ نو د عظيم خان مور د کور کلي بچو ته وويــــل چې (( راشئ وخـــورئ )) واړه د مچـــــو مېږو غــــوندې پــــه

دسترخوان ورپرېوتل او چې ګلرخ له اودس نه فارغېده په دسترخوان بغېر له څو شپېلکيوهډوکو نور هيڅ نه وو پاتې. په افريدو کښې دا قاعده ده چې کوربانۀ کشران له مېلمه نه پس په دسترخوان کيني.

     سهار وختي چې سليم له ضرورياتو نه فارغ شو عظيم خان ورته چاے کښېښودې خو چې سليم ورته وکتل نو کړۀ وړۀ يې نور وو، سليم ته دا يوه معمولي خبره ښکاره شوه خو چې له چايو نه فارغ شو او عظيم خان سامان پورته کولو سليم ورته وويل:

سليم: (( عظيم خانه! د تګ تياري وکړه مونږ زيات نه شو پاتې کښېدې سره له دې چې دوه درې  ورځې نور هم د تيراه سېل پکار ؤ خو بيا سهي .... بابا به انتظار کوي )) عظيم خان چانک په شکور کښې د يوې نيمګړې پراټې د پاسه کښېښود، مخ يې ستون کړ او په خوله کښې يې څه بړ بړ وکړل، سليم پرې هيڅ پوه نه شو.

سليم: (( عظيم خانه ! زما خبره دې واورېده؟ )) غطيم خان د تلو په نيت ورته شا ګرځولې وه، په تلو تلو کښې يې وويل:

عظيم خان: (( ايو اورېدلې مې ده خو تاسو نه شئ تلې )) د سليم په تندي يوه ګونجه پېدا شوه، په حېرانۍ سره يې وويل:

سليم: (( نه شو تلې؟ دا ولې؟ )) عظيم خان په زروه وخندل خو په خندا کښې دومره هېبت ؤ چې د سليم په زړۀ کښې  ويرو او ترهو غزونې وکړې  بيا يې ورته مخ راستون کړ او سليم ته يې ګوته ونيوه:

عظيم خان: (( ځکه نه شئ تلې چې تاسو ما ولجه کړئ ))

دويم باب

(( اکبر خان ))

د سليم زړۀ چې په زوره زوره ودرېزېدۀ او عظيم خان ته يې په کتو کتو سترګې وازې پاتې شوې، سليم خان دې ناڅاپي ګوزار ته تيار نه ؤ (( ما ولجه کړئ )) يو د تندر غږ ؤ چې د سليم د هوش دنيا يې ولړزوله، د هواسو سترګې يې د يو ساعت لپاره وبرېښېدې خو د دې ګوزار ردّ عمل يې يو بل اړخ بدل کړ، د عظيم خان د شلو کالو تعلقات ورته مخکښې شول. د هغۀ د پلار ښيګړې کومې چې هغۀ وخت په وخت له عظيم خان او د هغۀ له وروڼوسره کړې وې. د دې ټولو خبرو نتيجه د هغۀ په خيال دا خو هيچرې نه شوه کښېدې، هغۀ ته د عظيم خان خبره يوه ټوقه ښکاره شوه، په سترګو کښې يې د اميد رڼا پېدا شوه خو رڼا دا ډېر لږ ساعت لپاره وه ځکه چې عظيم خان (( ما ولجه کړئ )) له ويلو نه پس د پوزې په بريد کورته روان شو او د سليم د ځواب يې هډو انتظار و نه کړ. د سليم د زړۀ په فضاء بيا د نا اميدۍ وريځې راخورې شوې ، هغه پوهه شو چې عظيم خان بې وفائي وکړه، ځان ورته په صحيح معنو کښې قيدي ښکاره شو او چې له خپلې بې وسۍ سره د ګلرخ خيال هم ورغے نو بې قراري يې لا زياته شوه، هغه نيازبينه ګلرخ که له دې واقعې نه خبره شي نو څه حال به يې شي. کوم وخت چې سړے ګېر شي نو د هغۀ سترګې ضرور د خلاصي درک لټوي. د سليم بې نوا سترګې هم د شيرازۍ دروازې ته کږې شوې خو هلته يې عزيز خان او نور کليم دواړه ټوپک په لاس وليدل، د هغوي سترګو د ښکارزن په څېر سليم ته کتل، د سليم نظر د شيرازۍ د کټونو دوره شروع کړه، ټولو خلقو هم دۀ ته کتل او په داسې وخت کښې ضرور د مظلوم د کتنو خواهش پېدا کيږي خو چې دۀ به چا ته وکتل نو هغۀ به ښکته وکتل. د حرکاتو او سکناتو په ژبه خبرې اترې جاري وې او د خولې ژبې ګونګې شوې وې. سليم يو رحم غوښتونکے نظر په هغو دوو سپين ږيرو هم واچوۀ کوم چې ورسره پرون د ډوډۍ ملګري وو خو د هغوي نظرونو هم د سليم له نظرونو سره هرکلے و نه کړ، دواړو سرونه ښکته کړل او په هغوي کښې يو بابا د خپلو احساساتو د پټولو لپاره له جېب نه د نسوارو ډبلے راووېست، نسوار يې واچول، څادر يې څنډ واهۀ  په اوږه يې واچوۀ يو ارغشے يې وکړ او کورته روان شو

     د سليم سترګو په رپ کښې د ټولې شيرازۍ دوره وکړه، هغۀ ته معلومه شوه چې هيڅوک يې خواخوږي نيشته، په داسې حال کښې

کوم يو بنيادم دے چې د فکر په سيند به لاهو نه شي. سليم هم د فکر وسلې راواخېستې او د دې نوي جنګ تياري يې شروع کړه خو  د فکر په دوران کښې به د عظيم خان د شلو کالو تعلقات ورته يو د خوب حالت ښکاره شو خو چې ګېر چاپېره به يې نظر وکړ نو پوهه به شوچې خوب نه دے ويښه ده او اوس هغه او د هغۀ پېغله خور د خپل نمکحرام نوکر په رحم دي. هغه حېران ؤ چې اخېر عظيم خان ولې دومره بد ورسره وکړل؟ په خپله سليم او د سليم پلار خو همېشه له عظيم خان سره د مهربانۍ سلوک کړے ؤ، د شلو کالو د مهربانيو دا بدل ؤ چې عظيم خان ورکړ؟ نو دا خبره چا رښتيا کړې ده چې (( ښۀ کړې نو بد به ګټې )) اخېر له ډېر فکر نه پس سليم دې نتيجې ته ورسېد چې د عظيم خان تربيت په اول کښې په ښه طريقه نه ؤ شوے او چې مونږ سره نوکر شو نو هلته يې هډو چا د تربيت خيال و نه ساتۀ ځکه چې د پښتنو خانان او ملکان دومره دوراندېش نه وي چې هغوي د نوکرانو تربيت هم ضرروي وګڼي

د هغوي د نوکر له کار او خدمت سره غرض وي او هغه ورته نوکران کوي نور د نوکرانو ګور ګردن خپل وي خو د پښتنو خانواداؤ دا بې پروائي يوه خوفناکه غلطي ده او اخېر هم هغه خپل نوکر ورته بلا شي او داسې نقصان ورته ورسوي چې دښمنانو به ورته يوه صدۍ کښې هم نه وي رسولے.

د تنګسې په داسې وخت کښې چې سړي سره بغېر له خپل خلاصي نه بل فکر نه وي سليم ته د داسې خيالاتو راتلل له انساني فطرت نه او بيا د سليم غوندې سړي له فطرت نه خلاف نه دي، په سليم باندې هم د نورو بنيادمو په شان د جذباتو اثر کښېدۀ. ويره، ترهه، غم، خوشحالي، وهم او د دې قسمه ټولې خبرې هغه محسوس کولې، خو د عامو بنيادمو په شان هغه د جذباتو په چپو کښې نه بهيدۀ. هغۀ جذباتو او فوري اشتعال ته دا موقع نه ورکوله چې د هغۀ انسانيت د حېوانيت تابع کړي، هغۀ به له احساس سره د هرخيال تجزيه کوله، هغۀ ته معلومه وه چې حواس د انسان صرف جاسوسان دي، حاکمان نه دي او د خپل سړي چې خپل حواس حاکمان شي له هغۀ نه لوے محکوم هډو وي نه.

دغه وجه وه چې هغۀ د عظيم خان د دې غدارۍ تجزيه هم وکړه او له نوکرانو نه د دې قسمه واقعات هره ورځ دومره ډېر کيږي چې د بيان محتاج نه دي او د چا تربيت چې مور پلار په ښه طريقه نه وي کړے او بيا يې خپل بادار هم د تربيت خيال نه وي ساتلے نو هغه تر هغه وخته ديانتدار وي چې په لويه پنګه يې لاس نه وي بر شوے، هر کله چې ډېر مال په لاس ورشي نو د هغۀ ديانتداري نفساني خواهش ته وسله وغورزوي او بيا هم هغه نوکر چې يوه ورځ اګاهو ډېر تابعدار او ديانتدار ښکارېدۀ نن دومره سرکش او خيانت کوونکے شي چې د سړي عقل فکر ورته حېران شي، دغه وجه وه چې سليم هم په اول کښې د عظيم خان دې خبرې ته حېران شوے ؤ خو چې فکر يې وکړ نو پوهه شوچې انسان د قدرت يوه ښکلې نظريه ده او بيا دا نظريه د يو څو خيالاتو مجموعې له شکل سره اشنا کړې ده. کوم خيالات يې چې غالب وي توجه يې هغه خوا ته وي او اندامونه يې هم د خيالاتو په اشاره کار کوي او که دا خيالات پرېشانه او د يو خاص نظام د لاندې نه وي نو د بني آدم هم هغه نظريه پاتې شي نور هيڅ نه وي هم د دغو خيالاتو له تنظيم نه د نېکۍ او بدۍ معيار قائم شي او هم په دې معيار د  نظام دارومدار وي. د عظيم خان د فطرت پوره پوره اندازه نن سليم وکړه او د هغۀ په خيال کښې خپل يو پخوانے شعر وګرځېد:

هر يو څيز د امتحان په وخت څرګند شي

معلـــــوميــــږي پـــــــه آتش زر و زرنيــــــخ

سليم به له خپلو فکرونو سره ډېر مشغول وې خو دننه په کور کښې داسې شور جوړ شو چې توجه يې هغې خوا ته وګرځېده دا چغې سورې زياتې د ښځو وې خو په شور کښې د سړي دبکښې هم اورېدې شوې او له هغو سره به سمې ماشومانو کريکښې جوړې کړې، داسې معلوميدل چې څوک سړے ښځې وهي او ماشومان ورسره سم ژاړي. په حجره کښې هم د ځينو ځينو سړو غوږونه لک څک شول، عزيز خان نور کليم ته وکتل او په سترګو سترګو کښې يې ورته څه وويل. نور کليم پاڅېد او کور ته لاړ او يو ساعت پس يې عظيم خان له ځان سره بهر راوست، د عظيم خان سترګو د غصې بڅري لوستل، لاسونه يې رپندي اخيستي وو او برېتونه يې نېغ نېغ ولاړ وو. سليم پوه شو چې عظيم خان په کور کښې جنګ کړے دے نو دې خيال يې په زړۀ يوه چپه راوسته چې هسې نه ګلرخ له اصل حال نه خبر شوي وي او چرته له خولې نه يې عظيم خان ته بد رد وتلي وي او عظيم خان وهلې وي، خو بيا يې زړۀ ته تسلي ورکړه چې ګلرخ دومره د پوچ خوي جينۍ نه ده، سليم هم په دې فکر کښې ؤ او په کور کښې هغه شان چغې سورې او ژړا وه. عظيم خان په غصه کښې له کټ نه پورته شو او:

عظيم خان: (( چې وژلې مې نه وي نو منعې به نه شي )) نور کليم ورټوپ کړل او له ملا نه يې ونيوۀ.

نورکليم: وشوه دادا! د خداے لپاره ادې خو دې مړه کړه، په کلي ولس پورې شرم دے ))

عظيم خان: (( ته مې ورته پرېږده چې خلاصے يې وکړم د بې شرمې د سړو په کار کښې څه کار؟ ))

نور کليم: (( وشوه ښځې خو د ښځو ننګه کوي کنه )) سليم پوه شو چې عظيم خان به خپلې مور زمونږ په ولجه کولو ټوکلے وي او هغۀ به وهلې وي. سليم په دې خبره حېران ځکه نه شو چې هغۀ ته د پښتون جهالت معلوم ؤ، که پښتانۀ د مور له لوے درجې نه واقف وې نو له نورو ضروري خبرو به ولې بې خبره وو، يو ستړے اسوېلے يې په زړۀ راپورته شو چې دوه درې بې قرارې اوښکې يې تر سترګو راورسېدې، هغۀ په ارمان ارمان عظيم خان ته وکتل:

سليم: (( عظيم خانه! )) عظيم خان چې نور کليم په ډېر زور په يو کټ کښې نيولے ؤ په قهر يې زمکښې ته کتل د سليم په غږ يې سر هسک کړ.

عظيم خان: ((څه وائې؟ ))

سليم: (( مونږ دې په څه ولجه کړو؟ )

عظيم خان: (( زما خوښه ! ))

سليم:  (( وړه بي بي خبره شوه؟ ))  له دې وېنا سره د سليم غږ دروند غوندے شو، عظيم خان د غوز ونې ته په کتو ؤ.

عظيم خان: (( هو، خبره مې کړه ))

سليم: (( نور څه خو به دې ورته نه وي وئيلي؟ تا ته خو معلومه ده چې زما خور ډېره په نياز لويه شوې ده، خوښه دې نه ده چې د يو ساعت لپاره ورسره ووينم او دلاسه ورکړم، جينۍ ده چې زړۀ يې و نه لويږي ))

عظيم خان: (( ستا دلاسې ته هيڅ حاجت نيشته، چې په خور  دومره زهيرېږې نو  لس زره روپۍ بونګه راوړه.

سليم: (( د څلورو پينځو زرو روپو مال خو اوس هم لاس ته درغے دا دې بس نه دے؟ )) عظيم خان يوه مکروهه خنده وکړه

عظيم خان: (( نه خانه! ما تاسو سره شل کاله تېر کړي دي، زما حرص هم ستاسو د دماغ غوندې غټ شوے دے )) دې خبرو د سليم په زړۀ داغونه کښېښودل.   (ناول دوام لري نور بيا

 

غوره وېناوې

 

غوره وېناوې

 

 

غزا نور غزا - تهران

 

 

افغان او افغانستان

 

 

دافغانستان خاوره     ROUND ABOUTيعنې د کلتورونودانشعاب ټکے ،دځلا مرکز اوڅلورلارې دے دڅو زرو کلونوپه تېرېدو کښې يې څه پخپله لرل اوڅه له بهر څخه ورته رسېدلي وو او له دۀ څخه خپل شاوخوا (هند،ماوراءالنهر او مرکزي اېشيا) ته خپاره شوي دي  ځکه  خو ښائي  دجغرافيائي اقليم او وضعې له مخې  يې پخوانيوپېړيوکښې د ګډو شويوکلتورونو   دپېداېښت ځاے وبولو

(( دتاريخ انګرېز فېلوسوف تاينبي   ، (داکسوس اوجمنا ترمنځ) کتاب ))

 

 

کوم کسان چې غواړي ديرغلګرۍ لوے لقب وګټي هرومرو افغانستان ته لاړدي او د دې هېواد له مهم جغرافيائي او سوق الجېشي موقعيت  څخه يې  د هند دافسانوي ثروت په لاسته راوړلو او د دې طلائي خاورې په نيولو کښې  ور څخه ګټه اخېستې ده

(( Tone B Meiher   امريکائي تاريخپوه اوجغرفيا پوه

 

افغانان     پر    دښمن    له     شا  ګوزار    نه     کوي

(( د افغانستان پخوانے ارواښاد باچا ظاهر خان))

 

 

روسان دافغانستان په سټرا ټيجک اهميت خبر وواو په دې پوهېدل چې دغه هېواد منځني ختيځ ته دتللو لپاره د ور حېثيت لري روسانو به  دا  لار له چنګېز اوګوډتېمور نه د پېروۍ په اساس غوره کړې وه ځکه هغوی دواړو هم  د افغانستان  له لارې نه په بغداد سترګې ښخې کړې وې

(( دپاکستان دآئي اېس آئي  پخوانے مشر جنرال حميدګل ))

 

افغانستان د نړۍ زړۀ  دے څوک چې دا زړه ازاروي هغه به پخپله ازار شي

(( دافغانستان پخوانی  ارواښاد اولسمشر ډاکټر نجيب ))

 

افغانستان يولاس ناخوړلے موزيم دے

استاد حبيب الله رفيع

 

افغانستان هرڅه لري خو څښتن نلري  (پښتومتل)

افغانستان د پېغلې په شان دے   (ايرانے متل)

افغان نر دے    (تاجکي متل)

  افغانان تېر اېستلې شې خو غلام کولې يې نشې (بهرنے متل)

 

د  افغان   په  ننګ   مې وتړله  توره

ننګيالے د زمانې خوشحال خټک يم

(( ارواښاد خوشحال بابا ))

 

 

آسيا يک پېکر از آب و ګل  است

ملت افغان  در ان پېکر  دل  ا ست

ګشـــــاد  او  ګشاد   آ سيا  است

فساد   او   فساد   آسيا      است

(( ارواښاد علامه اقبال ))

 

ما کوز ورته  لېمۀ   کړل  زما  سر  نه   ټيټېدۀ

شايد چې په الفت کښې هم افغان پاتې کېدم

(( ارواښاد حمزه بابا ))

 

 

 

پښتون اوپښتونخوا

 

دپښتون يو زوے لښکر دے

دپښتون جګړه لاپه پټي ده لا په ټيکري

پښتون ژمنه نه ماتوي

د پښتون  يوه کيسه ده

د پښتون يوه خبره وي

پښتانۀ کيسې ګټي ...پېسې ګټي

(( پښتو متلونه ))

 

زمونږ بېچاره پښتون هلک يو وار پردۍ ژبه زدکوي بيا تعليم کوي دا ځکه چې پخپله ژبه له زدکړې څخه بې برخې شوے دے

(( ارواښاد علامه رشاد بابا ))

پښتون په خوښه دوزخ ته بوولی شې خو په زور جنت ته هم درسره نه ځي

(( اروا ښاد خان عبدالغفار خان ))

 

د پښتون  درې دښمنان دي وړومبے اورنګ دويم فرنګ دريم فرنګ په بل رنګ  که کله پښتون قام سره يو شو بيا به له زورور سره حساب وکړي خو مسئله داده چې کله پښتون کښې يو مخکښ پېداشي نو د بالادستې طبقې يو څو تا لي څټي  ملايان په هغه دکفر فتوا ولګوي دښمن هر وخت داسې کسان سا تي چې د پښتون  ديووالي ،ودې او ازادۍ لاره نيسي بايزيد روښان ته يې اخوند درویزه پېدا کړ  خان عبدالصمدخان او خان عبدالغفار خان ته يې يو څو ملايا ن پېدا کړل او دپښتنو ټول مشران ېې له خپل قام نه پردي او مېرني کړل

(( کمال خان شيراني        انګرېزي استعمار او افغانستان کتاب ))

 

ژړا په دې راځي چې پښتون د القاعده،طالب ،مجاهداو کشميري په نوم جنګيږي خو دقام هېواد او ژبې لپاره نه بلکه دا دکفر کاربولي ځکه خو کله په يوه او کله په بله شهله کښې مړ وي

(( ليکوال او خبريال نورالبشر نويد ))

 

درقيب د ژوند متاع  به تار په تار کړم

کۀ  پــــه   تورو  پښتنو کا  ګذار ونه

د  ډهلي  تخت هېرومه چې را ياد شي

زما د ښکلي پښتونخوا دغرو سرونه

(( ارواښاد احمد شاه بابا ))

 

تر   مغلو    پښتانۀ    په   توره      ښه      دي

که  په  پوهه   پښتانۀ   څه  لږ  هوښياروې

 

درست    پښتون  له   کندهاره    تر    اټکه

چې د ننګ په کار شريک پټ او ښکاره دي

 

که    توفيق د   اتفاق       پښتانۀ    مومي

زوړ خوشحال  به  دوباره شي پۀ  دا ځوان

(( ارواښاد خوشحال خان بابا ))

 

زنځير چې د نړۍ  د هريوقام  جوړېدۀ

ما غږکړ دپښتون پکې کړۍ کومه ده

 

کۀ  اسلام مې دے باده پښتو مې ظرف دے

مزه کاندي پــــــه خپل جـــــام کښې مشروبات

 

وائي اغيـــــار چـــــې د دوزخ  ژبـــــه ده

زۀ بــــــه جنت تــــه لـــــه پښتو ســـــره ځم

څو  چې  را ټول پر يو مرکز يې  نۀ  کړم

هــــرې   تپې   تــــه  له  جرګـــو  سره  ځم

(( ارواښاد حمزه بابا))

 

 

والله زۀ بـــــه لــــه جنت نه شمه ستون

چې کنځل پکې وا نه ورم د پښتون

((  ارواښاد غني خان ))

 

په کوم ځاے چې له زمرو نه  لکۍ رپي

پښتانه   هلته   په څوکو   د بڼو  ځي

(( ارواښاد کاکا جي صنوبر حسېن ))

 

خوښ د  پښتونخوا په مېږتون يمه ،پښتون يمه

خاورې  به مې  وائي چې پښتون يمه، پښتون يمه

 

ژبه    او   خيال   سترګې    نظـــر   پښتانۀ

چې    سره   يــو    شي   دا   د سر  پښتا نۀ

چې  سره  يو ځاے  شي  دا ستوري  ستوري

و به  کړ ي   ستورو   تـــه   سفــــــر   پښتانه

(( رحمت شا ه سائل ))

 

پښتـــــانۀ   د پښتـونخوا   درانۀ    ښاغلي

د مغلو  سېلاب   يوړل        لکـــــه    خلي

زمانه      راپسې   توره    په لاس    ګر ځي

لکه  موږ  ېې  چې  وي پلار نيکۀ وژلي

(            )

 

څه  ساده  دے  د ا  پښتون چې  تربګني کا

زه  د زړه  وينې  پې  څښم  دې  دښمني  کا

خلقولاندې کړه ترپښوځمکــــه،سپوږمۍ

دی لا دوو مېږو ته ناست دے او شپني کا

 

خبريې چې په  دې وطن کښې  سر لرې  سرداريې

دا سيمه پښتونخوا ده دلته هرڅوک قدرمن دی

((  صاحب شا ه صابر ))

پېښور او کابل

پېښورد مولفينو(کتاب کښوليکونکو) ښاردے

(( چيني سېلانے ايوان سينګ ))

 

پېښور  او  کابل  دواړه  دوه  ياران     دي

لکه  دوه ستر ګې  په  يو مخ  د جانان  دي

د نـــــړۍ   د ابـــادۍ   دعــــــوې   دروغ   دي

چې تر څو  د پښتنو  کورونه   وران     دي

(( رحمت شاه ساېل ))

 

دره     خېبر    خو  لار   د   تلوار تلـــو   ده

پېښور او  په  کابل کښې افغان يو دی

(( ارواښاد حمزه بابا ))

 

د کابل  مڼې   خوراک    وې   د   توطيا  نــــو

اوس  له  هنده  پرې خوارۀ  شول تور زاغان

(( ارواښاد خوشحال بابا ))

 

پېښور   دے  او که   کوېټه     زمــــا   کور دی

که  کابــــل  که  کندهـــــار   دی زمــــا ورور دی

هــــر خائن  چـــــې دې کښې خنډ اچول غواړي

که  د لر دے که  د بر دے  مخ  ېــــې  تور دے

(( اجمل خټک ))

پښتو ادب

 

پښتو ادب

 

( دويمه برخه )

 

عزتمنو مېنه والو! د پښتو ادب تر سرخط لاندې مو له ابتداء نه يوه ستره لړۍ د پښتنو لوستونکو د استفادې په هدف شروع کړې ده او په دې کښې ليکل شوي مواد مو له پښتو نه علاوه د نورو ژبو د مختلفو ژبپوهانو، محققانو، ماهرانو او ادبي او کلتوري شخصيتونو له ليکنو نه راغونډ کړي دي او يو په زړۀ پورې ترتيب مو ورته ورکړے نو ځکه ورته د يو کس ليکوال نوم نه شو ورکولې نو که د کوم يو قدرمن ليکوال له ليکنې څخه اقتباس يا مضمون  پکښې ترسترګو شي نو مننه ترې کوو چې له ليکنو څخه به يې ګران مينه وال استفاده وکړي همدا رنګ که له موضوع سره اړوند ليکنې نور وروڼه خوېندې هم پکښې شاملول غواړي نو مونږ ته دې راولېږي نو په مينې سره به په دې برخه کښې خپروو. (اداره)

 

د ژبې مفهوم

په انساسيکلوپېډيابريټانيکاکښې يې د ژبې په تعريف کښې ليکلي دي چي ژبه غږيزو سيمبولونودخپلې خوښې سېسټم دے چي د هغۀ په واسطه انسانان ديوې ټولنيزې ډلې اود يو کلتوردبرخه والوپه توګه  متقابله پوهونه او راپوهونه (مفاهمه) سرته رسوي . په دې تعريف کښې ځاے شوي مفاهيم که جدا جدا وشنل شي ، نو به :

غږيز(vocal) معنادا چې د ژبي په تعريف کښې مونږ د مفاهمې په برخه کښې يوازې د(وينا) په اړخ زوراچوو. د مفاهمې نورسيسټمونه هم شته لکه د يو ټاکلي مفهوم دافادې له پاره دسراولاس خوزول ، داوږو پورته کول ، دسترګو اخوا ديخوا وړل ، پوزه بوچه نيول او داسې نور، چي دا هريو د يو مشخص مفهوم په ښوونه کښې مرسته کوي خومونږ په ژبه کښي يوازې غږيز سېسټم په پام کښې نيولے دے..

له خپلې خوښې مطلق (arbitrary) سيسټم څخه مومراد دا دے چې د ژبني سمبول اود هغۀ د اصلي مادې ترمېنځ هيڅ ډول لازمي رابطه نه وي . د مثال په توګه په پښتوکښې يو حېوان  ته اَس وائي . د دغې نامې له پاره په فارسۍ کښې اسپ ، په عربۍ کښې فرس ، په هندۍ کښې ګهوړا، په انګرېزۍ کښي هورس ، په فرانسوۍ کښې شاوال اوپه روسۍ کښې لوښاد؟ نومونه ټاکل شوي دي. له دغولغتونوڅخه هيڅ يو لغت د نوموړي حېوان له واقعي حالت سره مناسبت نه لري ، بلکې صرف يوه نوم اېښودنه ده چې د(ولې ؟) له پاره يې نۀ جواب شته او نه ژبپوهان له دې بابته په ځان باندې دڅېړنې تکليف اېږدي . داخبره حتی په تقليدي لغتونو(imitative words) کښې ، چې د يو غږ د تمثيلولو له پاره وضع شوے وي ،لاهم تريوې اندازې صدق کوي . په انګرېزۍ کي د پيشود خرهاري اواز (غوراري) ته (purr) وائي او په فرانسوۍ کښې ورته (ronronner) وائي . دواړه لغتونه د پيشو د خرکي ( غور غور ) غږونه تمثيلوي خوتاسو وينئ چي د هغو په شکل او جوړښت کښې څومره توپيراو فرق شته.

سيمبولونه دڅيزونو څرګندوونکي دي خوپخپله څيزونه نۀ دي. د کتاب لغت پخپله کتاب نه دے بلکې د هغۀ څرګندوے دے .

کله چي مونږ د ژبې لغت په خوله راوړو، ترزياتې اندازې پورې مومراد دويلوژبه (spoken language) ده . ليکلې ژبه بيا يوبل سيسټم دے چي له ويناسره سيده اړيکي لري .

ارواښادپوهاندډاکټرمحمد رحيم الهام ليکي : ٌ ژبه دانساني غږونو يو رمزی سيسټم دے چې د يوې ژبنۍ ټولنې غړی يې د مفاهمې له پاره په کاروی . مونږ د ژبې دغه غږيز سېسټم ته ويناوايو. انسانانود خپلو وينائي ژبو د ثبتولواوساتلوله پاره ګرافېک سېسټمونه اختراع کړي دي چې مونږ يې ليک بولو . وينا او ليک په ماهيت کښې دوه بيل بيل سېسټمونه دي . د وينا اساسي جوړونکي عناصرغږونه دي او د ليک اساسی جوړوونکي عناصرتوري دي . غږونه داسې فزيکی ښکارندې دي چې احساس يې د غوږونو په واسطه کيږي اوتوري بياداسي بل ډول فزيکي ښکارندې دي چی احساس يې دسترګوپه واسطه کيږي .... ٌ

ډاکټرعبدالرازق پالوال د ژبي يو ډېرخوندورتعريف کړے دے اوهغه داچي ٌ ژبه د پوهوني اوپوهېدني هغه صوتي سيمبوليک وسيله ده چې ودي او تکامل يې بشردانسانيت وتکاملي پړاو ته،او د ليک ايجاد يې انسان د مدنيت تکاملي پړاوته رسولے دے . ٌ

 

د ژبې تاريخ

د ادب د تاريخ په حقيقت باندې د لا زيات پوهېدو لپاره  راځئ چې د ژبې چې د ادب د تاريخ يوه ځلانده او ځانګړې ذريعه ده په حقله د تاريخ جاجونه وکړو:

ژبې څنګه منځته راغلې؟

پدې اړه چې ژبې څنګه منځته راغلې اوانسان په وړومبي ځل څنګه خبرې پيل کړې، څونظرونه موجود دي. خولاتراوسه يو هم په کره توګه دمنلووړندے.د ژبوځينې زده کوونکي په دې اند دي، چې په وړومبيو وختونو کښې انسان د چوغکو او حيواناتو په څېر غږونه وېستل.خو د ژبو ځينې نورپوهان بيا په دې باوري دي، چې په وړومبيو وختونو کښې انسان د هغو غږونو، چې خپل چاپېريال کښې يې اورېدل پيروي کوله. د پيروۍ په نتيجه کښې له غږونو نه کلمې جوړې شوې.غالبآ د Buzz کلمه چې د مچ د بنګهاري معنا وركوي، به له همدې لارې رامنځته شوې وي. خودډېرونوروکلموجوړښت له دې نظرسره، سمون نه خوري.

پدې اړه نورو پوهانوهم ډېرنظرونه وړاندې كړي دي، خو يوهم سل په سلو کې دډاډ وړ نه ښکاري.البته په هرنظركښې دڅه ناڅه ريښتينولۍ څرك لګېږي. په غالب ګومان ژبه د تړون او پلان له مخې رامنځته شوې نه ده. بلکې دانسان له اړتيا سره جوخته منځته راغلې ده. او اوس هم همداسې پرمختګ کوي...دنن زمان ژوندۍ ژبې له هراړخه پوره ندي.ځينې خيالات پکښې په سختۍاو ځينې پکښې په اسانۍ ويل كېدې شي او ځينې پكښې د اظهار او بيان څو،څو لارې او ګودرې لري.

 

د ژبې د پېدائش او تاريخ په حقله د افغانستان د علومو د اکېډيمۍ د ژبې او ادبياتو د انسټي ټيوټ سر محقق علي محمد منګل ليکي: (( د رب العالمين له لويو لويو قدرتونو، نښو نښانو، موجوداتو او کائناتو له مظاهرو څخه يوه بې څارې نښه د ژبې پېدائښت دے. خداے پاک دا لويه پېرزوينه په خپلو بندګانو چې اشرف المخلوقات دي کړې ده چې نور مخلوقات ورڅخه بې برخې دي. د خداے پاک دغه لوے نعمت ته چې د انسان په برخه دے د علم او پوهې خاوندان، پوهان او لوے لوے دانشوران هک حېران پاتې دي او په دغه اړه رنګ رنګ څېړنې شوي دي، کيږي او لا روانې دي. د ژبې د پېدائش، سرچېنې، منشاء او وېش په اړه له ډېرې زمانې راهسې ډول ډول څېړنې او مطالعې جاري دي. په اوسنۍ پرمختللې پېړۍ کښې چې انسان هسک اسمان ته پورته شو او لا پورته کيږي نو د ژبې د پېژندنې او پېدائش په اړه څېړنې په عصري سېسټم په مخ روانې دي. په هر حال د ژبې په اړه د پوهانو ترمېنځ دوه نظريې وجود لري:

وړومبۍ نظريه: هغه نظريه چې د قران عظيم الشان په مبارکو ايتونو سره بنا ده او لازمه ده چې هر مسلمان يې د کلکې عقيدې او ايمان له مخې مني.

دويمه نظريه: هغه علمي او څيږنيزه نظريه ده  چې د پوهانو او ژبپوهانو د ژبې د څېړنې په بنياد ده او له اوږد وخت څخه پرې  د نړۍ ژبپوهان د خپلو اسنادو او لاس ته راغليو لرغونو موادو له مخې څېړنې کوي د ژبې د تاريخ، ژب پېژندنې مقائسوي ژبپوهنې او نورو رنګ رنګ موضوعاتو په سپړنې لګيا دي چې په دې اړه زياتې مقالې، کتابونه او رسالې ليکلې شوې دي او لا ليکل کيږي.))

دغه سر محقق په خپل مضمون کښې له لويو لويو استاذانو او ژبپوهانو څخه غوښتي دي چې په دې اړه د قرآن عظيم الشان په بيناد ژورې تحقيقي او څيړنيزې ليکنې وکړي ځکه چې د قران پاک په رڼا کښې د ژبې څېړنه تقدس او سپېڅلتيا لري. ښاغلے علي محمد منګل مخکښې ليکي:

(( کله چې حضرت آدم (ع) او بي بي حوا شېطان په جنت کښې تېروېستل نو د خداے پاک لخوا ورته د څه وخت لپاره دا سزا ورکړې شوه چې له جنت څخه راووتل او ورته يې وفرمايل: (ژباړه) (( او شته تاسو ته په زمکه کښې ځاے د استوګنې او اسباب او د ګټې اخېستلو تر وخته پورې ))

همدا رنګ خداے پاک هغوي ته د توبې د قبلېدو لپاره څه کليمات ورزده کړل لکه چې فرمائي:

( ژباړه) (( پس زده کړل آدم (ع) له خپل رب څخه څو کلمې نو الله يې توبه قبوله کړه بې شکه دا الله ښۀ توبه قبلوونکے او ښه مهرباني کوونکے دے )) يعنې حق تعالي ورته په خپل فضل او مرحمت سره څو کلمې القاء او ورزده کړې چې  د هغو په ويلو او وسيلې سره يې توبه قبوله شوه. او هغوي وويل:

رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ ( سورۀ اعراف ٢٣ ايت ) ))

دلته به د دې خبرې وضاحت وکړو چې کومې کلمې خداے پاک حضرت آدم (ع) او بي بي حوا (ع) ته ورزده کړې وې د هغو په حقله مختلفو مفسرانو مختلفې شننې کړې دي. يعنې هغه کلمې څه وې چې د هغو په وسيله يې دغه پاس بيان شوې دعا خداے پاک قبوله کړه او بخښنه يې ورته وکړه چې دا يو بيل بحث دے چې پکار دي د قران، حديث عالمان يې څېړنه وکړي. د علم او معرفت د ځينو خاوندانو په اند خو حضرت  آدم (ع) له پاک ربه د خاتم الانبيا حضرت محمد مصطفی (صلی الله عليه و آله وسلم ) د حضرت علي (ع) او نور اهلبېتو (ع) په وسيله دعا وغوښته. له دې امله چې زمونږ موضوع ادبي ده نو ځکه په دې حقله زياته شننه نۀ شو کولې البته د يوې اشارې په توګه به د شعر او ادب او عرفان استاذ ارواښاد حمزه بابا يو دوه شعرونه په دې حقله بيان کړو لکه چې وائي:

په دعــــا کښـــې د آدم اثر علــــي دے

په ليمۀ کښې د يعقوب اثر علي دے

د اذا تلهی نــــــور څـــه يې تفسير شته

نمــــــر د علـــم محمـــد قمر علـــي دے

او بله موضوع چې زمونږ له دې بحث سره سمون خوري دا ده چې دغه کلمې يا دعا په کومه ژبه کښې وه؟ يا په بله معنا د حضرت ادم (ع) ژبه کومه وه؟ نو دا هم د څېړنې وړ موضوع ده، ځکه چې په قران مجيد کښې چې دغه دعا د عربۍ په کومو الفاظو سره راغلې ده هغه په دې خاطر چې قران مجيد خداے پاک په خپل پاک حبيب حضرت محمد مصطمفی (صلی الله عليه و آله وسلم)باندې په عربۍ ژبه نازل کړے دے. چې په دې موضوع هم ځينو پښتنو څيړونکو څېړنې کړي دي او دا يې ثابته کړې ده چې د سائېنسی څېړنو له مخې د دنيا دا کره پخوا يوه د اور سکروټه وه او اول چې د دنيا کومه ټوټه سړه شوې او د ژوند کولو قابله شوې وه هغه د پامېر د غرونو سيمه وه چې دا د پښتونخوا سيمه ده او حضرت ادم او بي بي حوا عليهم السلام دغې سيمې ته راکوز کړې شوي وو او ضروري خبره ده چې ژبه به يې د پښتونخوا د سيمې ژبه وه چې هغه پښتو ده. خېردا جدا بحث دے چې څېړنې پرې شوي دي کيږي او لا نورو ته اړتيا لري. او هغه خپل بحث ته راګرځوچې د کابل پوهنتون د سر محقق په قول د قران مجيد د مبارکو ايتونو له مخې جوته شوه چې په مجموعي توګه ژبه د آدم (ع) له وخت نه تردې وخت پورې د بنيادمو ترمېنځ د يو بل د پوهولو او پوهېدلو لپاره جاري ده او جاري به وي او تر څو چې ژوند وي ژبه به ورسره مله وي.

له همدې امله دي چې پوهان، عالمان او د پوهې څښتنان وائي چې ژبه د نړۍ په مخ د خداے پاک يوه ژوندۍ او نۀ فناکېدونکې ډالۍ ده چې خداے پاک زمونږ نيکۀ ادم (ع) ته ورکړه چې د انسان او حېوان ترمېنځ فرق يو هم د همدې ژبې په ذريعې سره کيږي.

ځينې څيړونکي په دې باوري دي چې په ابتدائي وختونو کښې به انسان هم د نورو حېواناتو په شان د کومي، مرۍ او غاړې له لارې داسې اوازونه وېستل چې څه کامله معنا او مفهوم به يې نه لرۀ خو چې کله په دې وتوانېدو چې خبرې کول او بل پوهول د نطق له لارې ادا کړي نو په دې فکر کښې شو چې د يو څيز اسم عام او نور مفاهيم وضع کړي. مثلاً که د يوې ونې يا اَس يا بل څه څيز لپاره به يې اسم عام او نوم پېدا نکړو نو تکامل به يې نيګړے ؤ. يعنې انسان مجبور ؤ چې د ځان او بل د پوهولو لپاره يو څيز ته نوم ورکړي او د دغه اسم عام او د دې د نظائرو له وضع کولو نه پس د انسان په حالت کښې يو محسوس پرمختګ  او وده پېدا شوه او د انسان لپاره د ترقۍ لارې خلاصې شوې. همدغه څېړونکے ليکي چې انسان د نطق له لارې خبرې کول دومره په اسانه نۀ دي زده کړي بلکې په ډېر کوشش او ټولنيز ژوند د دې سبب ګرځېدلے دے او کېدې شي هماغه ډول چې وويل شول انسان به د حېواناتو په شان اوازونه وېستل او دا اوازونه به زياتره له اشارو يا د طبيعي صوتونو له تقليد سره مل وو. همدا رنګ خش خش ، تق تق او خر خر ټول د طبيعي صوتونو له تقليد څخه دي. او ليکي چې د امريکې د آراپاهو قبيلې خلق په تياره کښې يو بل په خپل مطلب نه شي پوهولې. د جرمني يو پوه کانټ وائي د يو سپي بچے چې کله پېدا شي نو په هغۀ کښې له هم هغه ابتداء نه د غټ سپي ټول صفتونه او خويونه موجود وي يعنې يو کامل سپے وي خو د انسان يو بچے چې کله پېدا شي نو پوره نۀ وي او تعليم، تربيت، روزنې او زدکړې ته اړتيا لري، او په دې تربيت باندې کېدې شي شل کاله ولګي خو بيا هم دا زدکړه او روزنه په مختلفو قومونو او قبيلو کښې فرق کوي په ځينو قبيلو کښې چې ماشوم دومره شي چې خپلې اړتياوې پوره کولې شي له مور پلاره بيليږي، لکه د آلئوټ قبيلې يو ماشوم چې د لسو کالو شي نو له مور پلاره بيل ځانته کور جوړوي او ښکار او ماهي نيونې سره خپل ژوند ته دوام ورکوي، د نائجېريا په قبائلو کښې شپږ کلن يا اوۀ کلن ماشوم د خپل مور پلار کور پرېږدي او ځانته خپله د استوګن ځاے او خوراک څښاک بندوبست کوي.

څيړونکي په خپلو تحقيقاتو سره دا خبره ثابتوي چې انسان ژبه هم په ډېر کوشش او تکل سره زده کړې ده او دې زدکړې هم په مختلفو اقوامو او قبيلو کښې فرق کړے دے.

ژبه د انسان له ژوند سره ژور تعلق لري ځکه چې انسان په دې مجبور دے چې د ژوند تېرولو لپاره له يو بل سره خبرې وکړي او يو  بل په خپل مطلب پوه کړي،ان تردې چې په انسان کښې د پېدائش له شروع نه دا احتياج څرګند او په يو بل ډول ساده او شکل نۀ موندونکو اوازونو په صورت کښې ظاهريږي چې د ماشوم ضرورتونه پوره کوي. انسان په دې هم قادر دے چې هره ژبه زده کړي او ياده يې کړي ځکه چې د ژبې زدکړه د بدن له يو مخصوص جوړښت سره تعلق نۀ لري او هر ډول انسان يې زده کولې شي.

ژبه له دې نه علاوه چې د يو قوم ، ملت او هېواد د جوړېدو سبب ګرځي نو کله کله د سياسي وجوهاتو په بنا يوه ژبه په مختلفو لهجو سره بيله بيلې ژبې اعلانيږي لکه سکانډنياوي يوه ژبه وه خو د سوئزر لېنډ، ناروے او ډنمارک د خپلواکۍ په حاصلولو سره په دريو ژبو ووېشلې شوه او دغه هېوادونه ارادتاً کوشش کوي چې د ژبو دا فرق نور هم پراخه، زيات او ژور کړي. د ځينو سيمو تقسيم بندي خو خالصتاً د ژبې په بنياد شوې ده لکه د مثال په توګه هندوستان، پاکستان او روسيه چې پکښې د سيمه ايزو يا مذهبي اختلافاتو په ځاے د ژبو په بنياد وېش شوے دے.

کله کله يوه ژبه له يو خاص دين او مذهب سره تعلق او پېېلتيا پېدا کوي لکه لاطيني ژبه چې د کېتولکو عيسائيانو په مذهب کښې ترې د خپل مقدس کتاب، د دعاګانو د لوستلو او د مذهبي رسوماتو او دستورو د ترسره کولو لپاره استفاده کيږي. ځينو ماهرانو او ژبپوهانو د ژبو شمېر څلور زره (٤٠٠٠) ښودلے دے او  ژبپوهانو ژبې  په دريو برخو وېشلي دي:

وړومبۍ برخه يو هيجائي يا يو سېلابي ژبې دي لکه چينی ، آنامي ، سيامي چې د ټکو شمېر يې محمدود دے او همدغه ټکي د خپل مطلب د بيانولو لپاره اخوا دېخوا او وړاندې وروستو کوي.

بله برخه ملتصق ژبې نوميږي چې رېشه يې څه بدلون او تغير نۀ حاصلوي بلکې ورسره په اول کښې يا اخېر کښې اضافه کيږي چې د اورال، آلتائي، جاپاني، کوريائي خلقو او امريکائي بوميانو، د مصر د جنوب او افريقې د تور پوستکوخلقو ژبې دي. دريمه برخه پېوندي ژبې نوميږي چې د ځينو په نظر د يو سېلابي او التصاقي تکابل موندونکې ژبې دي يعنې سېلابي او التصاقي مرحلې يې تېرې کړي دي او د کمال مرحلې ته رسېدلې دي. دغه پېوندي ژبې بيا په څو اهمو برخو وېشل شوي دي.

ژبه څنګه وده کوي؟

د ژبې په پرمختګ او ودې کښې ډېر څيزونه اثر کولې شي.جګړې، سوداګري او د وګړيوله يوځاے نه بل ځاے ته لېږدېدنه ژبې ته وده ورکوي او يايې د مرګ کندې ته غورزوي.يو مهال لاطيني ژبه د جنوبي اولويديځې اروپا په يوې غټې برخې واكمنه وه.رومي فوځ له ځان سره هغو سيموته چې د روم امپراتورۍ لپاره يې نيولې وې ، وړې وه.خو کله چې رومي امپراتورۍ د شمال ختيځ له لوري د يرغلګرو په لاسوکښېوته او واکمني يې پاې ته ورسېده، نو تقريبا لاطيني هم ورسره مړه شوه. اواوس يواځې په رومن کاتوليکوکليساؤ ، د درملولپاره د نسخو په ليکنې، د بوټواوحېواناتو په نومونې کښې استعمالېږي.

په شمالي امريکه کښې وړومبي مېشت شوي استعمارچيان انګرېزان وو،نو له دې امله د هغوی ژبه (انګرېزي) د متحدوايالاتو( امريکې ) ژبه وګرځېده.همدغسې په لاطيني امريکه کښې هسپانويان وړومبني مېشتېدونكي يرغلګر وو، نو د هغوۍ ژبه (هسپانوي) هم له دې لارې د جنوبي امريکې په ډېروهېوادونو کښې حاکمه شوه.

امريکائي ، برطانوي او کېنېډائي سوداګران د نړيوالې سوداګرۍ ډېره برخه په لاس کښې لري ، نوهمدا وجه ده چې د نړۍ په ډېرو سيمو کښې انګريزي پرمختګ کوي او د ډېرو هېوادونو دوهمه ژبه ګرځېدلې ده.... همداشان دبېلابېلو وګړيو ترمنځ اړيكي هم ژبه شتمنولې  شي.د مثال په توګه په ١٠٦٦م کال کښې، په انګلستان باندې د (نارمن فرانسويانو) له يرغل نه مخكې انګرېزي د(انګلوساکسون) يوه لهجه وه. (نارميان)پر فرانسوۍ ژبه غږېدل.ورو په ورو(نارمن فرانسوي) او(انګلوساکسون) سره ګډې شوې او د انګرېزۍ غټه برخه ترې جوړه شوه.په ( انګلوساکسون)کې دغوئي او غوښې لپاره يوه کلمه کاو=Cow موجوده وه.خو فرانسوۍ د`غوا` او `غوښې` لپاره ځانته، ځانته کلمې درلودې. غوښې ته يې بوف= boeuf وايه، همدغه کلمه انګرېزۍ ترې واخيسته او خپله تشه يې پرې ډکه کړه. همدغسې ژبه د نويوکلمو جوړولو، دسلنګ يا نا ادبي ژبې په ځاے او سم استعمال له لارې هم پرمختګ او وده کولې شي...

يعنې دلته مونږ دا خبره کولې شو چې لکه نن سبا په خلقو کښې دا يوه غلط فهمي عامه ده په تېره بيا زمونږ په پښتنو کښې چې انګريزي او پرمختګ او ترقي لازم او ملزوم دي او که انګريزي نه وي نو ترقي ناممکنه ده نو دا صحيح ده چې انګريزي د استعماريت، د نورو قومونو د شتمنيو د لوټلو او د دنيا سرۀ او سپين په خپل اختيار کښې د لرلو له لارې عامه شوې ده خو ترقي او پرمختګ فقط او فقط په خپله ژبه کښې امکان لري او پردۍ ژبه کښې زدکړې بې له غلامۍ او د بل لاس ته ناستي نه بغېر بل هيڅ څيز په ډالۍ کښې نه راوړي. همدا اوس که امريکه او انګرېزان په نړۍ کښې ماتې وخوري او ديواليه شي او يو بل قوم راوړاندې شي نو بيا به د هغه بل قوم ژبه په دنيا کښې عامه شي او انګريزي به لکه د لاطيني د تاريخ په ډېران کښې پرته وي نو بيا به څه جواز وړاندې کيږي؟

ننه که مونږ د نړۍ د ټولو هېوادونو په خاصه توګه د پرمختلليو هېوادونو يوه لنډه جاجونه وکړو نو دا حقيقت په ډاګه کيږي چې د هغوي د ترقۍ راز په خپله مورنۍ ژبه کښې دے او هيڅ کله بلې ژبې ته يې احتياج نۀ دے پېدا کړے.

دوام لري....... نور انشاءالله بيا

 

 

کارکوونکي

مياشتنۍ  مينه پېښور

وړومبے کال دويمه ګڼه غوئے ١٣٨٧ هـ  ن (مطابق اپريل- مۍ  ٢٠٠٨ عيسوي ، دويمه خور- دريمه خور ١٤٢٩ هـ ق )

چيف ايډيټر: انور شاهين خانخېل

ايډيټر: مفتي شيراز

 

ادارتي ډله

سيد طاهر بخاري

ميراعظم پښتونزاده

ډاکټر ميا سهېل انشاء    

لياقت امين

پروفېسر حنيف خليل

احمد شاه پوپلزے

                           

 

قانوني مشير: محمد ارشد اقبال اېډوکېټ                         

تشهيري منېجر: حکيم سهېل اقبال                         

پانګه وال: سعدالله خان بليغ                                   

                                                                             

                                                                                                                  

 

کورني او بهرني اَستازي

نوښار: مولانا وصال محمد وصال

کوئټه: ډاکټر علي کمېل

کابل: عابد جان رزړوال

جلال اباد: محمد آصف شينوارے

مشهد: سيد وهاب حسېن وهاب

تهران: غزا نور غزا

مالمو: (سويډن) ولايت خان اميد ځدران

يونان: محمد الله تبسم

پته: دفتر مياشتنۍ (( مينه )) معرفت اهلبېت پښتو اکېډيمي کوڅه نمبر ٢ غريب اباد روډ ډاکخانه تهکال بالا شاهين ټاؤن پېښور-

  برېښناليک: [e-mail]  

  وېبپاڼه: http://meenapukhto.blogfa.com

ټېلفون:7114546     ګرځنده:3459047584

اکاؤنټ نمبر: 809-5  الائيډ بېنک ميونسپل بس سټينډ برانچ پېښور

قرآني روغتيا

يَا مَنِ اسْمُهُ دَوَاءٌ وَ ذِکْرُهُ شِفاءٌ

(( اے هغه خدايه! چې نوم يې درمل او ذکر يې شفا ده ))

 

 

 

قرآني روغتيا  (دويمه برخه)

ليک: استاد جمشېد خدادادي (پښتو ژباړه)

ټول ثنا صفتونه هغه پاک رب لره دي چې زمونږ انسانانو د هدايت لپاره يې زمونږ په شکل کښې پېغبران عليهم السلام راولېږل. الهي پېغمبران د انسانانو د هدايت او د افکارو د ودې لپاره  مبعوث کړې شوي دي. د هر انسان ارزښت او مقام د هغۀ د فکر او سوچ د طرز په مطابق دے. د خداے پاک ذاب د لايزال او بې انتها قدرت خاوند دے. هغۀ په مونږ باندې خپل بې شمېره نعتونه پېرزو کړي دي او په مونږ يې ډېر لوے احسان کړے  دے او دغه ستر احسان د پېغمبراکرم ( صلي الله عليه و آله وسلم ) نعمت دے چې په دې حقله قرآن مجيد داسې فرمائي:

لَقَدْ مَنَّ الله عَلَي المُومِنينَ اِذْ بَعَثَ فِيهمْ رَسُولاً مِنْ اَنفُسِهمْ يَتْلوا عَلَيْهمْ آياتِهِ وَ يُزَكّيهمْ وَ يُعَلّمُهُمْ الكِتَابَ وَ الحِكْمَةَ وَ اِنْ كَانُوا مِنْ قَبْل لَفِي ضَلَالٍ مُبين (سوره آل عمران آيه ۱۶۴).

(( يقيناً چې خداے پاک په مومنانو باندې احسان کړے دے چې د هغوي ترمېنځ يې له هغوي څخه يو رسول ولېږۀ چې هغه په هغوي باندې د خداے ايتونه تلاوتوي او هغوي پاکوي او ورته د کتاب او حکت تعليم ورکوي که څه هم له دې مخکښې دغه خلق په ښکاره ګمراهۍ کښې وو ))

پېغمبري يو هغه لوے نعمت دے چې خداے پاک زمونږ انسانانو د عقلي ودې او فکري بشپړتيا لپاره په مونږ پېرزو کړے دے چې په هغو پېغبرانو عليهم السلام کښې تر ټولو اخيري د خداے ګران رسول حضرت محمد مصطفي ( صلي الله عليه و آله وسلم )  دے. هر پېغمبر د خپل حقانيت د ثابتولو لپاره مجزه لرلې ده او د خداے ګران رسول ( صلي الله عليه و آله وسلم ) هم له دې قائدې نه مستثني نه دے او د هغۀ معجزه قرآن مجيد دے چې په حقيقت کښې يو ابدي او همېشنۍ معجزه ده. په حقيقت کښې د هر انسان سلامتيا او نېکمرغي د قرآن مجيد له پوهې او په خپل روزمره ژوند کښې د هغۀ له کارولو سره تړاؤ لري.

     نن په مونږ مسلمانانو کښې دوه مورده مظلوم ګرځېدلي دي او همدا چاره د مسلمانانو د شا ته پاتې والي سبب ګرځېدلې ده. او دغه دواړه موردونه د ذوالجلال والاکرام خداے پاک ذات  او اخيري سپېڅلے اسماني کتاب قرآن مجيد دے. خداے پاک په دې لړ کښې په قرآن مجيد کښې داسې فرمائي:

 اَفَلَا يَتَدَّبَرُونَ القُرْآنَ ( سورۀ نساء ٨٢ ايت )

(( ايا دوي په قرآن مجيد کښې فکر نۀ کوي؟ ))

نو اے قدرمنو لوستونکو! اے ګلالو! ايا تر اوسه مو په دې لړ کښې څه فکر او تدبر کړے دے يا نه؟ ايا داسې يوه پرېکړه او فېصله مو په ذهن کښې راغلې ده يا نه؟ البته انسان يو داسې حقيقت دے چې خداے پاک د ټولو موجوداتو له خلقت نه پس پېدا کړ، په حقيقت کښې انسان د نورو مخلوقاتو په پرتله يو جديدالخلقت ( ماډرن ) مخلوق دے او خداے پاک د انسان په پېدا کولو باندې ډېر خوشحال شو چې په قرآن مجيد کښې يې په دې حقله د دې خوشحالۍ څرګندونه په دا ډول کړې ده:

فَتَبَارَكَ الله اَحْسَنُ الخَالِقِينَ (سورۀ مومنون ١٤ ايت )

(( نو څومره برکت والا دے هغه خداے چې دومره ښه ( د انسان ) پېدا کوونکے دے ))

نو له دې رويه انسان څومره عجيبه مخلوق دے چې خداے پاک هم يې په پېدا کولو باندې د خپلې خوښۍ او خوشحالۍ څرګندونه کوي؟ له نورو موجوداتو سره د انسان ترټولو مهم او غوره تفاوت او فرق په دې برتريو کښې دے چې دې يې پکښې ځانګړے او ممتاز ګرځولے دے:

*(( تکلم )) يعنې د خبرو کولو توان

* (( تفکر )) يعنې د فکر او غور کولو توان

* (( خلاقيت، ابداعات او اختراعات )) يعنې د تخليقاتو، ايجاداتو او نوښتونو توان لرل

په دې دريو چارو کښې په لږ غور کولو سره په دې پوهېږو چې انسان په حقيقت کښې يو عجيبه او خارق العادت مخلوق دے. دې کولې شي حېرانوونکي کارونه ترسره کړي او په نړۍ کښې ستر ستر بدلونونه راولي، د فطرت او طبيعت قوانين کشف کړي، په ادب، کلتور او هنر کښې اغېزمن وګرځي او په فکر او غور سره مجهولاتو او پټو رازونو ته ځان ورسوي.

 

نو اوس انسان د فکر او خلاقيت  په دومره زيات توان او طاقت لرلو سره ايا کولې شي چې ځان د حالاتو په بهير کښې په خپل حال پرېږدي؟!، د حيات او ژوند د دوام لپاره څه پروګرام و نۀ لري؟ په لږ غور او فکر سره په دې پوهېدې شو چې خداے پاک انسان په خپل حال نه دے پرېښودے او د هغۀ د ودې ترقۍ او د ژوند د ښۀ کېدو لپاره يې يو لړ پېغبران عليهم السلام رالېږلي دي. هر پېغبر د خپلې دعوې د ثابتولو لپاره  معجزه لرلې ده او په دغو پېغمبرانو عليمهم السلام کښې تر ټولو اخيري د خداے پاک ګران رسول ( صلي الله عليه و آله وسلم ) دے او خداے پاک هغه په (( رحمت للعالمين )) باندې ونومولو او هغه يې د قرآن مجيد په نوم په يوې ابدي او تل پاتې کېدونکې معجزې سره سنبال کړ.

دا کتاب په حقيقت کښې د پنځون په نړۍ د موجودو ټولو انسانانو لپاره کافي دے او کولې شي د هغوي د نېکمرغۍ او سلامتيا ضمانت ورکړي او د عقل او نېکۍ سرچينې ته يې ورسوي. د دې کتاب يوه حېرانوونکې چاره د دۀ بشپړوالے او د هر انسان د اړتياؤ پوره کول دي چې د سورۀ لقمان په ٢٧ او د سورۀ کهف په ١٠٩ ايت کښې بيان شوي دي. د دې کتاب په درکولو او ورباندې په پوهېدلو يو انسان کولې شي د ژوند په ټول اړخونو کښې ژوره او منظمه پروګرام سنجونه ولري او يو لړ په زړۀ پورې برياليتونه ترلاسه کړي او په نړۍ کښې د وړومبي ټکي اعلان وکړي.

د خداے ګران رسول ( صلي الله عليه و آله وسلم ) علم دوه ډوله بيانوي او فرمائي:

العِلمُ عِلمَانِ: عِلمُ الاديَان و عِلمُ الابْدَان

(( يعنې علم دوه ډوله دے يو د دين علم دے او بل د روغتيا او طب علم دے ))

په حقيقت کښې هغه کسان چې د طب او روغتيا له علم سره څه تعلق نه لري نو په اسانتيا سره ځان پېژندنه نه شي لرلې. په حقيقت کښې ځان پېژندنه د دين باورۍ بنياد او ستنه ده. حضرت  علي (ع) د خداے له ګران پېغبر ( صلي الله عليه و آله وسلم ) څخه  په دې اړه داسې نقلوي:

مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبّهُ
(( يعنې چا چې خپل ځان وپېژندو نو بس هغۀ رب وپېژندو ))

په زړۀ پورې خبره دا چې دا دواړه علمونه په قرآن مجيد کښې په واضحه توګه بيان شوي دي چې له دې نه په ښه او غوره توګه استفاده کېدې شي او انسان خپل ژوند ورځ په ورځ لا زيات خوږولې او  له ژوند نه خوند اخېستې شي او ارامښت، راحت او امنيت ته رسېدے شي.

تر ټولو وړومبني دوه مبارک ايتونه چې د خداے په ګران رسول ( صلي الله عليه و آله وسلم ) باندې نازل شول د طب او روغتيا په حقله ايتونه دي چې فرمائي:

اِقرَا باسْمِ رَبّكَ الذي خَلَقَ ، خَلَقَ الانسَانَ مِن عَلَقَ ( سورۀ علق ا او ٢ ايتونه )

(( د هغه خداے په نامې سره ولوله چې پېدا يې کړ، پېدا يې  کړ انسان له علق  نه))

علق څه ته وائي؟

علق هماغه (( سپرمېټوزوئيډ spermatozoide  له اوول  ovule سره )) دے، نو ايا دا د طب او روغتيا علم نه دے؟

په زړه پورې خبره دا چې په قرآن مجيد کښې حتي د بدن بنيادي سېلولونه هم بيان شوي دي چې زۀ عاجز بنده په دې اړه د يوې څېړنې د تدوين په حال کښې يم او که خداے کول په راتلونکو نزديو وختونو کښې به يې خوږو او قدرمنو وروڼو او خوېندو ته وړاندې کړم

 

تۀ مې يادېږې

تۀ مې يادېږې

 

 

 

اميد ځدراڼ – سويډن

 

تــــــــۀ پېښور تــــــــۀ مـــې کابـــــل يــــــــې اشنـــــا

تــــــــۀ مې ګلاب د تـــــــور اوربـــــل يـــــــې اشنـــا

بې لـــــــه تـــــــا ژونـــد زمــــــا نيګــــړے ښکاري

تــــــۀ مې ځيګر تــــــۀ مې ګوګل يــــــــې اشنــــــا

هـــــــم دې پـــــــه ورځ هــم دې په شپو يــــــادوم

لکــــــــه بــــــــاران دې پــــــــه شېبــــــو يـــــــادوم

خـــــــداے مۀ کـــــــړه هسې ګناهګار نــــۀ شمه

سحر مـــــــاښـــام دې پـــــــه تسپـــــــو يـــــــادوم

کلـــــــه غاټول کلــــــــه رمبېــــل تـــــــه ګـــــــورم

دا ستــــــــا د خــوښې ګل چنبېل تــــــه ګــــــورم

دا ستــــــا يــــــــادونــــــــه پکښې ټــــــال ووهي

کلــــــه نتکۍ کلـــــــــه امېـــــل تـــــــه ګــــــــورم

اے غونــــــډه مونــــــډه غنـــــــم رنګــــــه يــاره

د مينــــې تــــــور پــــــــه تهمت رنګـــــــه يـــــاره

پخـــــــوا بــــــه ستــــــا راپسې زړۀ چــــاودېـدۀ

اوس دې کـــــــړم زۀ د ځــــــان ملنګــــــــه يـــاره

په خوب دې وينم چې مې څنګ ته ناست وې

لږ ګيله من وې کـــــوز پالنګ تـــــه ناست وې

زۀ تخنــــــوم دې چـــــــې پخـــــــلا دې کــــــړمه

تۀ په غصه وې تيــار جنګ تــــه نـــــاست وې

د شپــــې راويښـــــه شـــــــم اسمــــــان لټــــــوم

پکښې روک ستــورے  د جـــــانــــان لټــــــوم

د ورځـــــــې هم ناستــــــــه قـــــــراره نـــــــه يـــم

لارې کــــــوڅــــــــــې او بيـــــــابــــــان لټـــــــــــوم

اوښکې مې تــــــوې شي د ګــرېوان مېلمه شي

لکـــــه شبنم چــــــې د زعفـــــران مېلمـــــه شــي

دا ستـــــا يـــــــادونـــــه پـــــــه خبــــــرو راشـــــي

لکـــــه"چينــــــار"چــــــې د"کاروان"مېلمــــه شي

کاش چـــــې جانـــــان مې ماسختن تــــه راشـي

ايلـــــــه د تـــــــن وينــــــــه بـــــــه تن تــــه راشـــي

ځــــــدراڼـــــــه تـــــــا بـــــــه پــــــه جـــــرګه ورلېږو

چـــــــې مــــــــرور مو ټـــــول وطــــن تـــــه راشي

 

 

تصوف او عر فان

 

تصوف او عر فان

 (مولانا معين الدين (ابوالفضل)

 

بسم الله الرحمن الرحيم

 

 

 

نحمده ونصلي علی رسوله الکريم

 محترمو مسلمانانو له مخه تر دي چي د تصوف او عرفان په ړومبي بحث شروع وکړم ستاسي توجه يوې ضروري خبري ته را ګرځوم ، هغه دا چي دهغو شيانو له جملې څخه چي نن صبا په مسلمانانو کښې په عامه توګه منځ ته راغلي دي او د دې وړ دي چي ډېر افسوس بايد سړے پرې وکړي يو لوے شے دادے چي له تصوف او عرفان څخه مسلمانان يا غافل دي ، او يا يې مخالف دي ، هغه خلق چې د تصوف  اوعرفان عقيده لري له تصوف څخه په غفلت کښې پراتۀ دي ٠ د مثال په ډول په هيڅ مدرسه ،او مکتب کښي د تصوف  د علم يو کتاب هم محصلينو ته نۀ تدريس او تعليم کيږي٠ د اکثرو علماو چې پلټنه وشي نو صورتحال يې دا وي چې د تصوف  د علم  يو کتاب يې په ټول عمر کښي په کتب خانه کښې لا نه وي ليدلے ، او ځيني خلق لکه وهابيان بياپه دې ډول دي چي د اسلام د مقدس دين دغه عظيمه شعبه چي تصوف او عرفان دے بيخي کفر او شرک ګڼي ، او صوفيان او اولياء کرام العياذ بالله مشرکان او کافران بولي ٠ دبېلګې په توګه په يو کتاب کښې چې د (( فکر صوفي )) په نامه دے او يو وهابي ملا چي عبدالرحمن نوميږي د تصوف د علم او د اولياء کرامو په رد کښې جوړ کړيدے او نن صبا د انترنيټ له لاري هم شائع شوے دے داسي راغلي دي : چي ( العياذ بالله ) تر ټولو هغه فتنې چې مسلمانان پکښې مبتلا شوي دي لويه فتنه د تصوف ده چي ټول قسمونه د کفر ئې په بغل کښې نيولي دي ٠ نو په دې سبب موږ غواړو چي مسلمانانوته د تصوف او عرفان په اړه درجه په درجه مفصل معلومات ورکړو .

 

د  تصوف شرعي حېثيت

محترمو مسلمانانو ! د تصوف او عرفان دبيان په سلسله کښې اول  تاسو محترمو ته  د تصوف شرعي حېثيت ، او د صوفي دکلمې تحقيق وړاندې کوم ٠ محترمو په اسلام کښې د تصوف شرعي حېثيت په دې ډول دے چې تصوف د دين يو داسي مهمه شعبه ده لکه څنګه چي (فقه) د دين مهمه شعبه ګڼل کيږي ٠د (درمختار) او د فقهي د نورو معتمدو کتابو په حواله لکه څنګه چي د فقهې د علم زدکړه فرض کفائي ده  دا رنګه د تصوف د علم  زده کړه هم په مسلمانانو باندې فرض کفائي ده ٠ د اسلام په ابتدائي دورو کښې حتی د امام ابوحنيفه رحمه الله په زمانه کښي  (( علم فقه )) د دين د ټولو شعبو نوم ؤ په دې ډول چي علم عقايد ، او علم د ټولو ظاهري شرعي اعمالو لکه نمونځ ، روژه ، حج ٠ او د تصوف علم ټول په (( علم فقه )) کښې داخل وو همدا سبب دے چي امام ابوحنيفه رحمه الله خپل هغه کتاب چې په عقايدو کښې يې تصنيف کړے دے  په فقه اکبر سره مسمی کړيدئ اودې ته دفقهي قديمي اصطلاح ويله کيږي ، په وروسته زمانه کښې علماو د ډېر اهتمام  له وجهې ((علم عقايد)) ځانته علم وګرځاوۀ او په ((علم کلام )) سره يې  مسمی کړ ،  ا و ((علم اخلاق)) يې ځانته علم وګرځاوۀ او په ((علم تصوف )) سره يې مسمی کړ ، او د ظاهري اعمالو علم   يې ځانته علم کړ او په ((علم فقه)) سره يې مسمی کړ او دې ته جديده اصطلاح ويلې کيږي ٠ دجديدې اصطلاح له مخي د دين علم دري قسمه علم دے علم کلام ، او علم تصوف ، او علم فقه چي په قديمه اصطلاح کښې دغو درې واړو ته فقه ويلې کيده ٠ په قران کريم کښي او دا رنګه په نبوي (ص) مبارکو احاديثو کښي چي امر په تفقه في الدين راغلے دے مراد ورڅخه د همدغې قديمي اصطلاح مطابق زده کول د دغو درې واړو علومو دي ٠ د فقهې او د تصوف تر منځ  داسي شديد تړون موجود دے چي عمل کول په فقهې باندې بې له تصوفه ، او عمل کول په تصوف بې له  فقهې ممکن نه دے ٠ په قران کريم او په سنت نبوي کښې چې مسلمانان د فقهې په زدکړه امر شوے دے په هغه عمل کول بې له تصوفه ممکن نه دے ٠

  محترمو !  تصوف مختلف نومونه لري لکه علم قلب ، علم اخلاق ، احسان ، سلوک او طريقت ٠ په قران کريم او په سنت نبوي (ص)  کښې تصوف په اکثرو ځايو کښې د احسان په لفظ سره ياد شوے دے ، او زموږ په زمانه کښې دغه علم د تصوف په نامه سره مشهور دے ٠ محترمو! لکه څنګه چي ډېر افعال او کارونه  د انسان له ظاهري اعضاو او اندامونو څخه صادريږي ( چي دې ته اعمال ظاهره ويل کيږي ) دا رنګه ډېر اعمال بيا داسي دي چي د انسان له باطن او زړۀ څخه صادريږي ( اودغو اعمالو ته اعمال باطنه ويل کيږي ) بيا لکه څنګه چي دغه ظاهري عملونه د شريعت له نظره ځيني فرض ،او واجب دي لکه نمونځ ، روژه ، زکات ، حج، وتر ،او ځينې سنت ، او مستحب دي ، او ځيني حرام ، او مکروه دي دا رنګه د انسان باطني عملونه د قران کريم او د سنت نبوي (ص) له نظره ځني عملونه فرض دي لکه تقوی ، له خدائ جل جلا له څخه ويره ، له خداے او رسول (ص) سره محبت ، اخلاص ، توکل ، صبر ، شکر ، تواضع ، خشوع ، قناعت ، حلم ، سخاوت ، حيا ، رحم دلي ، وغيره ، دغو اخلاقو ته فضايل او اخلاق حميده ويل کيږي ٠او ځينې باطني عملونه د انسان بيا حرام او ناروا دي لکه تکبر ، عجب ، ريا ، محبت د مال ، محبت د جاه او منصب ، بخل ، بزدلي ، لالچ ، دښمني ، حسد ، کينه ، سنګدلي ، او بې محله يا له اندازې وتلې غصه ، وغيره چي دغو ته رذائل يا اخلاق رذيله ويل کيږي ٠

او لکه څنګه چي ظاهري اعمال ترفقهې پوري تعلق لري او دفقهې د علم له لاري دظاهري اعمالو فرض والے او حرام والے معلوميږي او د علم فقهې د دستور مطابق هر مسلمان مکلف دے چي دغه ظاهري عملونه انجام کړي دا رنګه تمام فقها او علما پردې باندي متفق دي چي له باطني اخلاق رذيله و څخه ځان ساتل او دا رنګه باطني اخلاق حميده په ځان کښې راوستل په هر عاقل ، بالغ مسلمان نر ، او ښځه باندې فرض دي په دې اړه د در مختار د اول جلد ٤٠ صفحه وګورۍ ٠

له اخلاق رذيله ؤ څخه ځان ساتلو ، او اخلاق حميده په ځان کښې راوستلو ته اصلاح النفس ، يا تذکيۀ نفس ، يا تذکيۀ اخلاق ، ياتهذيب اخلاق يا تهذيب نفس ويل کيږي او دا د تصوفو حاصل او مقصد دے ٠ په قران کريم کي الله پاک د نفس د تذکيې په شان کښې خپلو بندګانو ته دا سې هدايت فرمايلے دے: قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّهَا وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا (سورۀ شمس ٩ او ١٠ ايتونه ) ٠ يعني په تحقيق سره په مراد ورسيدۀ هغه څوک چي پاک يې کړ نفس خپل له رذيلو اخلاقو څخه او په تحقيق سره نامراده شو هغه څوک چي پټ يې کړ نفس خپل په رذيلو اخلاقو ٠

 

صوفي

قدرمنو وروڼو ! وروسته له دې چې د تصوف شرعي حېثيت او اهميت مو تاسو ته بيان کړ نو له مخه تر دې چي د تصوف او طريقت په تحليلي بحث پېل وکړو د (صوفي ) د کلمې تحقيق او دا رنګه په پښتو کښې د (تصوف ) د لفظ لنډې معنې ته ستاسو پام راګرځوو ٠

محترمو ! په دې باره کښې چې صوفي ته  صوفي ولې ويل کيږي ؟ علماوو بيل بيل قولونه ذکر کړيدي (ابن خلدون ) او (سهروردي) او دا رنګه ځينو نورو علماو فرمايلي دي چي د (صوفي ) لفظ د صوف له کلمې څخه اخېستل شوے دے (صوف ) په عربۍ ژبه کښې وړۍ ته ويل کيږي ، نو د دغه قول مطابق به دصوفي معنا <منسوب و صوف ته > شي څرنګه چې به په ابتدائي دورو کښي د تواضع او د نفس د شکستګۍ په خاطر اکثرو صوفيانو د وړۍ کالي او جامې اغوستلې نو په دې وجه به يې له دوي څخه يو کس ته صوفي ، او ډېرو اشخاصو ته به صوفيان ويل کېدل ٠

د خداے ګران رسول حضرت محمدمصطفی صلي الله عليه و آله وسلم او ځينو نورو پېغمبرانو لکه حضرت عيسی (عليه السلام) ډېر ځلې د وړۍ جامې کالي استعمال کړي دي ٠

او ځينې علماء وائي چي د صوفي کلمه د (صفوة) له توري څخه اخېستې شوې ده چي د انتخاب او غوره کولو معنی ورکوي  د دې قول مطابق به د صوفي د لفظ معنی <غوره او منتخب شي> ٠

اوځينې علماء وايي چي د صوفي کلمه د (صفة ) له توري (په پيښ د صاد او په زور د فاء) څخه را اخېستلې شوې ده چي تفصيل يې په دې ډول دے : کله چې حضرت محمد عليه الصلاة والسلام مدينې منورې ته په هجرت راغې او مسجد نبوي يې جوړ کړ نو له  مسجد سره يې متصل په يوه څنډه کي يو سايبان او سايه هم جوړه کړه چي دغي سايې ته صُفه ويلې کيده ، په صحابه ؤ (رض) کښي ځينې داسې صحابه کرام وو چې په دغه صُفه کښې به يې استوګنه کوله ، کله چې به حضرت رسول اکرم صلي الله عليه وسلم مسجد ته ورغے نو دوي به د زده کړې او روحاني فېض د اخېستلو په غرض د دۀ مبارک په حضور کښې سره راجمع شول ، او چې کله به دۀ مبارک ورڅخه لاړے نو بيا به دوۍ عبادت کاوۀ ،د دغو اصحاب صفه و زهد او تقوی ،فقر،او عبادت د صوفيانو لپاره يو عالي مثال دے ، بلکې د تصوف شروع په عملي او ټولنيزه توګه له همدغوا صحاب صفه و څخه راغلې ده ٠ نوپه دې وجه صوفي ته (صوفي) ويل کيږي چي دې د اصحاب صفه و پر نقش قدم روان دے ٠په دې اړه نور قولونه هم شته چې يې ذکر ته حاجت نشته ٠

د تصوف د لفظ لنډه معنا په پښتو کښې ( صوفي ګري) يا په بل عبارت (صوفي کېدل ) دي ٠

ومن الله توفيق

( دا بحث دوام لري  نور بيا .....)

( له بېنوا پاڼې څخه په مننه )

 

 

 

 

 

 

حضرت محمد (ص) د غېرو له نظره

 

حضرت محمد (ص) د غېرو له نظره

 

هدايت الله حميدي

 

د خداے ګران رسول حضرت محمد مصطفی  صلي الله عليه و آله وسلم هغه سپيڅلې هستي ده چې نړۍ ته يي د سولې ، امن او سوکالۍ پېغام راوړ، هغه مهال چې يو انسان د بل انسان د وينو تږے وو نو دغه ستر شخصيت په نړۍ کښې د سوکالۍ او هوساينې بېرغ پورته کړ.هلته چې بشريت نور له ژوندانه څخه ستومانه شوے ؤ نو همدغه د انسانيت لوے محسن د معنويت نه په خالي انساني كالبوت کښې نوې ساه پوکړه ، هغه يي په خوځښت راوسته او د نوي ژوند لپاره يې هغه ته داسې نوې تګلارې وروښودلې چې په پلي كيدو يې په بشري ټولنو کښې د ورورولۍ او مينې فضا رامنځ ته کړله. هغه يواځې په خبرو او تقريرونو بسنه نه كوله بلكې عملاً يې د هوسا ژوند نمونې خلقو ته وړاندې كړې . يثرب ته په مخ را اړولو سره يې تر هرڅه د مخه د اوس او خزرج ترمنځ د جګړې هغه اور مړكړ چې تر سلګونو كلونو پورې يې لمبې بلې وې او د ډيرو ځوانانو ككرۍ يې خوړلې وې، نه يواځې دا چې د جګړې اورمړ شو بلكې د الله په مرسته د انساني تاريخ دغه ستر او عظيم شخصيت په ډيره كمه موده كښې هغه پروني دښمنان د نن ورځې تر ټولو خواږه دوستان وګرځول.

له پېړيو راهيسې د لويديځ متعصبو ليكوالانو د اسلام د ستر پېغمبر (ص) په اړه خپل ناوړه قلمونه خوځولي دي او د دغه سپيڅلي انسان په شان كښې يې له بې انصافۍ څخه كار اخېستے دے . خو دا ناپوهان له دې څخه ناخبره دي چې نمر هيڅكله په ګوته نه پټيږي او يوه ورځ به خامخا د دغه نمر وړانګې د لويديځ تياره گوټونه روښانه كړي . لكه څنګه چې اوس عملا ګورو چې په اروپا او امريكا كې هر كال په لس ګونو او ان په سلګونو كتابونه د دغه رحمت د پيغمبر د سپيڅلي ژوند په هكله ليكل كيږي.

كه څه هم د پيغمبر (ص) ستروالے، لوے مقام او سپيڅلي اخلاق د لويديځوالو ليكونكو او د نظر د خاوندانو تاييد ته اړمن ندے ځكه الله تعالي پخپله هغه په نېكه توګه ستائېلے دے او بيا مسلمانو ليكونكو الحمد لله د تاريخ په اوږدو كښې د هغه د سپيڅلي سيرت د حق  ادا کولو پوره کوشش كړے دے او د هغۀ په حقله يې د اسلام د وړومبيو پېړيو څخه بيا تر ننه پورې غوره كتابونه ليكلي دي خو بيا هم د دې لپاره چې هغه وتلې خبره ده چې ( الفضل ما شهدت به الاعدا) نو په لاندې توګه د لويديځ د هغو مشهورو غېرمسلمو ليكوالو،سياستوالو، تاريخ پوهانو او د نظر خاوندانو چې كه څه هم د حضرت محمد صلى الله عليه و آله وسلم پيغمبري نه مني خو د هغۀ د سپېڅلي او هراړخيز شخصيت په اړه په زړۀ پورې ليکنې لري، څه ليكني را اخلو چې په بيلابيلو وختونو كښې يې د اسلام د ستر پيغمبر په اړه خپل نظرونه ښكاره كړي او د هغه ريښتينولي يې تائيد کړې ده.

د يادولو وړ ده چې ځينې نامسلمان ليكوالان حضرت محمد (ص) ته د اسلام د دين د بنسټ ايښودونكي (founder) په سترګه ګوري او قرآن كريم د هغه ليكل شوے كتاب بولي چې دا د هغوى يوه تير وتنه ده او مونږ مسلمانان پدې باندې كلك باور لرو چې حضرت محمد (ص) د الله تعالى وروستے پېغمبردے چې د ټول بشريت له پاره يې غوره كړے دے او قرآن كريم د الله تعالى له لوري وروستےنازل شوے كتاب دے چې د انسانانو د لارښوونې لپاره يې را استولے دے. درانۀ لوستونكي دې دا ټكے د هغوي د نظرياتو د لوستلو په وخت كښې په پام كښې ونيسي.

 

د تاريخ ستر مصلح

1. سر ويليم موئير (1819-1905م.) نامتو برطانوي تاريخ پوه په خپل كتاب (د محمد ژوند) كښې ليكي : " د محمد (ص) دين آسانه او خبرې يې څرګندې وې. كوم كارونه يې چې تر سره كړي دي، عقل ورته حيران دے، د نړۍ په تاريخ كښې داسې ستر مصلح ندے تېر شوے چې په دومره كمه موده كښې يې زړونه راويښ كړي وي، ټولنېز اخلاق يې له سره ژوندي كړي او د ښيګڼو بنسټونه يې ايښي وي.

(( ابراهيم حسن، حسن؛ تاريخ سياسي اسلام، ترجمة ابوالقاسم پاينده، چاپ پنځم،[بي تا] جاويدان،1362،ج1،ص221.))

 

د تاريخ نوميالے

2.ډاکټر ګوسټاولوبون (1841-1931م) مشهور فرانسوى ليكوال د پيغمبر (ص) د شخصيت په حقله داسې وائي: "كه چيرې غواړو د نړى د سترو انسانانو لويوالے او ارزښت د هغوي د كړنو او آثارو په رڼا كښې اوتلو نو بې له شكه بايد ووايو چې محمد د تاريخ د نومياليو په منځ كښې ستر نوميالے دے. تېرو مؤرخينو د مذهبي تعصباتو له امله د هغۀ كړنو ته ارزښت ندے وركړے ، خو په ننني عصر كښې مسيحي تاريخ ليكونكي اړ شوي دي چې د هغۀ په حقله د انصاف خبره وكړي.

(( ثواقب، جهانبخش، نگرشي بر رويارويي غرب با اسلام، ص 356.))

 

د طبيعت د زړۀ نعره

3. ټامس كارلايل(1795-1881م) انګريز ليكوال او مورخ په خپل كتاب ( تحقيقات) كښې ليكي:"د صحرا دغه بچے چې د لوے زړۀ ، تورو اغيزناكو سترګو او د ټولنيز روح خاوند ؤ، له ځان سره يې بې له ځان غوښتنې څخه هر ډول افكار درلودل ، څه يو آرام او لوے روح ؤ هغه له داسې انسانانو څخه ؤ چې بې له مينې او عاطفې څخه يې بل څه نه پيژندل او دې فطرت، مخلص ، نرم زړۀ او مينه ناك پيدا كړے ؤ. د دغه انسان وينا د طبيعت د زړۀ نعره ده، خلق بايد هرو مرو هغه ته غوږ شي او كه داسې ويناؤ ته ځېر نۀ شي نو بيا هيڅ يو كلام د غوږ نيولو ارزښت نلري، ځكه چې د هغۀ د خبرو په وړاندې نورې ټولې ويناوې د بېديا د باد په شان دي.

له ډېر وړاندې څخه د دغه انسان په ذهن كښې په زرګونو پوښتنې را ګرځيدلې چې هغه به يې زورولو ، هغۀ به له ځان څخه پوښتل : زۀ د څه لپاره يم؟ او دا لويه كارخانه چې په پكښې اوسيږم او خلق ورته نړۍ وائي د څه لپاره ده ؟ ژوند څه دے؟ زۀ بايد په څه باندې ايمان ولرم؟ څه بايد وكړم؟

د دښتو پنډو پڼډو ريګونو او د حرا د غرۀ لويو لويو كاڼو هغۀ ته هيڅ ځواب نه درلود . شين آسمان  د دومره ستروالي، شان او شوكت او ځلاندو ستورو سره سره چې نړۍ يې روښانه كوله ، هغۀ ته ځواب نشو وركولے .له هيڅ لوري هغه ته ځواب نه وركول كيدو. يواځې د هغۀ روح او الهي وحى وه چې د هغۀ دغو پوښتنو ته يې ځواب ورکړې شو.

 (( ديون پورت، جان؛ عذر تقصير به پيشگاه محمد و قرآن، ص 75- 77.))

 

د انساني تاريخ تر ټول لوے انسان

4. پروفېسر وېل ډورانټ ، امريكائى مؤرخ ليكي : " كه چېرې په خلقو كښې د دغه لوے انسان د اغيزې كچه وګورو، نو بايد ووايو چې حضرت محمد (ص) د تاريخ په لويو انسانانو كښې تر ټولو لوے ؤ. هغه پدې هڅه كښې ؤ چې د هغۀ قوم علمي او اخلاقي كچه لوړه كړي چې د بېديا ګرم او وچ چاپيريال په وحشي توګه روزلي وو . هغۀ  پدې لاره كښې داسې بريا تر لاسه كړه چې د نړۍ د ټولو مصلحانو تر برياؤ څخه لوړه وه. د هغۀ په شان به ډېر كم كسان ومومو چې خپلې ټولې هيلې او هڅې يې د دين په لار كښې كارولې وې ، دا ځكه چې هغه په خپل دين باندې باور درلود.

هغه د صحرا له تيت او پرك بت پالونكو پرګنو څخه يو واحد امت رامنځ ته كړ . هغوي ته يې داسې دين راووړ چې له يهوديت، عيسائيت او د عربو له پخواني دين څخه ډېر غوره ؤ، هغه يو ساده ، روښانه ، او په معنوياتو ځواكمن دين چې بنسټ يې په شجاعت او مېړانه باندې ولاړ ؤ راووړ چې د يوې پيړۍ په اوږدو كښې په سلو جګړو كښې بريالي شو او لويه امپراطوري يې رامنځ ته كړه او زمونږ په دور كښې هغه مهم قوت دے چې په نيمه نړۍ كښې اغيز او تاثير لري

(( نيك ‌بين، نصرالله؛ اسلام از ديدگاه دانشمندان غرب؛ سيمای دورود؛ [بي تا]، ص38))

 

د انسانيت ژغورو نکے

5. جارج برنارډ شاه (1856 –1950) د انګلستان ستر مورخ او مفكر وائي:" په راتلونكو سلو كلونو كښې به د نړۍ دين اسلام وي، خو هغه اسلام نه چې د نن ورځې د مسلمانانو دين دے، بلكې هغه اسلام به وي چې د محمد (ص) په وخت كې يې د انسانانو په زړونو ، دماغونو او ارواحو كښې ځاے نيولے ؤ. كه په انګلستان باندې كوم مذهب واكمني ټينګوي نو زما په اند خو هغه يواځې اسلام كيدې شي او بس.زما باور دے چې كه د نننۍ نړۍ قيادت او مشري د محمد (ص) په څير يو انسان ته وسپارلې شي، نو د نړۍ د ټولو ورپېښو ستونزو په حل كولو كښې به بريالے شي،او دنيا به د امن،سوكالۍ،او نيكمرغۍ زانګو وګرځوي.

ما هغه (محمد صلى الله عليه و آله وسلم) مطالعه كړ .هو! هم هغه زړۀ راښكونكے انسان ، زما په اند خو د عيسىٰ عليه سلام په ځاے بايد هم دۀ ته د انسانيت د ناجي لقب وركړلے شي.ما د محمد (صلى الله عليه وسلم ) د عقيدې په اړه دا وړاندوينه لا د مخه كړې ده چې دا ګروهه به ارومرو د سبانۍ اروپا لپاره داسې د منلو وړ وي لكه څرنګه چې نننۍ اروپا ته يې منل پيل شوي دي.

زما دا هيله ده چې د دې پيړۍ تر پايه به د بريطانېې امپراطوري د محمد (ص) لارښونې په ټوليزه توګه خپلوي. د انساني ژوند په اړه د محمد (ص) د افكارو او نظرياتو څخه ځان لرې ساتل ممكن نه دي.هغه د يو مذهب تبليغ وكړ ، د يو دولت بنسټ يې كيښود ، يو ملت يې جوړ كړ ، اخلاقي ارزښتونه يې رامنځ ته كړل او يو زيات شمير سياسي او ټولنيز اصلاحات او سمَوَنې يې رامنځ ته كړې.

محمد(ص) داسې يوه ځواكمنه او خوځنده ټولنه رامنځ ته كړه چې د هغۀ لارښونې يې په عمل كښې پياده كولې او په بشپړ ډول يې انساني افكار او كلمات د تل لپاره بدل كړل. په منځنيو پيړيو كښې راهبانو د خپلې ناپوهۍ او تعصب په اساس خلقو ته د اسلام خورا  ناوړه او بد انځور وړاندې كړے دے. هغوي د اسلام او د محمد (ص) په خلاف منظم پاڅون چلولے دے ،دا ټول راهبان په غلطه وو، ځكه چې محمد (ص)يوه ستره هستي ده او په سمه معنى د انسانيت ژغورونكے دے.

Sir George Bernard Shaw in 'The Genuine Islam,' Vol. 1, No. 8, 1936

 

د محمد (ص) اغيز او جلال

6. ادوارد ګيبين (1731-1794م.) د انګلستان نوميالے مورخ په خپل كتاب(د روم د امپراطورۍ تاريح او انحطاط ) كښې د اسلام د پيغمبر (ص) د شخصيت په حقله ليكي:" د وېنا له پيل څخه وړاندې به د هغۀ مخاطبين كه به يو كس ؤ او كه ډېر ، د هغۀ د نېكې رويې، مينې، لطف او نرمۍ څخه اغيزمن شول او ټول پام به يې د هغۀ لوري ته واړولو. ښكلے صورت ،اغيزناكه څيره، نافذې سترګې، نرمه او زړۀ  راښكونكې موسكا ، ګڼه او نوراني ږيره، داسې څيره چې د هغه د ټولو احساساتو څرګندويي يې كوله ، او بالاخره داسې كلمات او الفاظ به يې د خبرو لپاره غوره كول چې ټول اوريدونكي به يې دې ته اړ كړل چې د هغۀ په وړاندې د احترام او درناوي غز پورته كړي. هغه په فردي او ټولنيز ژوند كښې په پوره غور سره د خپل ټاټوبي (وطن) د دودونو خيال ساتلو ، د سرمايه دارو او غريبو او بيوزلو انسانانو په وړاندې د هغه تواضع به يو شان وه. خبرې به يې داسې څرګندې وې چې د شک او پټوالي څرک  به پكې نه تر سترګو كيدۀ . له ملګرو سره به يې چې په كوم ډول چلند كوۀ ، په همغه شان به يې د ټولو خلقو سره د ټولنيزو آدابو په رڼا كښې رويه كوله.حافظه يې قوي او ادراک يې لوړ ؤ، سوچ او تصور يې عالي وو ، قضاوت يې څرګند، عادلانه،چټك او قاطع ؤ.هغه د فكر او سوچ او هم د عمل او اقدام توان درلود.د هغه پلان كه څه هم په تدريج سره د بريا پر مخ روان ؤ ، خو له هم هغه پيل څخه د هغۀ د عالي نبوغ ښكارندوے ؤ.

(سعيدي، سيد غلام‌رضا، داستانهايي از زندگي پيامبر ما، ص 155- 156History of the)

( زۀ په يو خداے باندې باور لرم او په محمد چې د الله ريښتينے پيغمبر دے.) دا د اسلام ساده او بې مثاله گروهه او عقيده ده . د ديندارى هغه انځور چې محمد وړاندې كړ ، په بل هيڅ دين كښې څارے نلري. د پېغمبر راوړل شوي پېغام په هيڅ شان د انسان كرامت او ارزښت ټيټ نكړ . هغه (ص) خپله عقيده او دين په خپل عملي ژوند كې پلى كړ.

Saracen Empires, London,1870,p.54) )

 

د اېشيا وياړ او فخر

7. جان ډيون پورټ (1789-1877م.)ستر  اسلام پيژاندے په خپل كتاب ( د قرآن او محمد په وړاندې د تقصير عذر ) كښې ليكي : " هغه ليكونكي چې په پټو سترګو د تعصب تر اغيزې لاندې راغلي او بې لارې شوي دي او په پايله كښې يې د توحيد د دين د راژوندي كوونكي په شان كښې سپكاوے كړے دے ، هغوى دا جوته كړې ده چې نه يوازې دا چې د عيسې (ع) غوندې پېغمبر د خير غوښتنې روحيې په دوى باندې اغيزه نده كړې، بلكه په قضاوت كښې هم په خطا باندې تللي دي . ځكه چې كه چيرې يې لږ شانته سوچ هم كړے وې نو دا به ورته جوته شوې وه چې د پېغمبر او د هغۀ د ښوونو په حقله بايد د يو مسيحي يا اروپايي له نظره نقد ونشي، بلكې پدې حقله بايد د يوختيځ فكر له مخې قضاوت وشي . په بل عبارت د محمد (ص) شخصيت بايد د يوه ديني مصلح او قانونګذار په توګه چې په اوومه عيسوي پيړۍ كښې يې په اېشيا کښې سترګې وغړولې مطالعه شي ، پدې توګه به جوته شي چې كه بيا مونږ هغه د هغو سپېڅلو نوابغو په سر كښې رانۀ ولو چې نړۍ تر اوسه روزلي دي ، نو دا به مو د هغۀ په شان كښې تېرے كړے وي . بې له شكه بايد هغه يواځينے شخصيت وګڼو چې اېشيا د داسې يو بچي په درلودلو په ځان وياړي او فخر کوي.كه چېرې  د عربو حالت د هغۀ له راتګ څخه وړاندې په پام كښې ونيسو او بيا يې د هغۀ له راتلو سره پرتله كړو ، او كه چېرې موږ د هغې مينې او دلچسپۍ په حقله چې د هغۀ د لارويانو په زړونو كښې را ژوندۍ شوه او تر اوسه هم لا موجوده ده سوچ وكړو ، نو په يقين سره به راته جوته شي چې كه چېرې مونږ د داسې لوړ شخصيت د ستاينې او اكرام څخه ډډه وكړو نو ښكاره بې انصافي به مو كړې وي. "

( ډيون پورټ، جان؛ عذر تقصير به پيشگاه محمد و قرآن، ترجمة سيد غلام ‌رضا سعيدي، قم و تهران، دارالتبليغ اسلامي، [بي تا] ، ص: 13 – 15. )

 

د تاريخ ستر نابغه

8. كارن آرمسټرانګ ، مشهور دين پيژاندے چې په اسلام، يهوديت، مسيحيت او بودايزم باندې يې ليكنې كړې دي ، په خپل كتاب ( د محمد ژوند ليك ) كښي ليكي : كه چېرې مونږ محمد (ص) ته په همغه نظر وګورو چې د تاريخ لوې څيرې مطالعه كوو، نو په آسانۍ سره به دې نتيجې ته ورسيږو چې هغه د تاريخ تر ټولو ستر نابغه ؤ. دا مقام هغه ته د قرآن د راوړلو يا د يو ستر دين د بنسټ ايښودلو او د پوځي فتوحاتو له امله نه وركول كيږي، بلكې دا د هغو ځانګړيو حالاتو له امله وركول كيږي چې هغه پكې وده وكړه، مبارزه يې وكړه او پكې بريالى شو.

Muhammad. A Biography of Propher. karen Armstrong) )

 

شريف انسان

9. د نړۍ تر ټولو ستر دايرۀ المعارف ENCYCLOPEDIA BRITANICA په دولسم ټوك كښې ليكي: په وړومبنيو سرچينو كښې د تفصيلاتو يوه ستره برخه دا په ډاګه كوي چې هغه (محمد ص) يوداسې شريف ، ريښتونے او صادق انسان ؤ چې په خپل وخت كښې يې د ټولو هغو خلقو احترام او درناوے ځانته را اړولےؤ چې د دۀ په څير شريف او درانه وو.

ENCYCLOPEDIA BRITANICA))

 

اغيزمن انسان

10. جان ويليم ډراپر(1811-1882 )امريكائي سائينسدان،فلسفي او تاريخ پوه وائي :"د قسطنطين له مرګ نه روسته په ۵۶۹ ميلادي كال کښې د عربو په مكه كښې هغه انسان سترګې وغوړولې چې له ټولو انسانانو څخه زيات يې په انساني ټولنه اغيز او اثر پروت دے! دا انسان محمد ) ص ( دى .

(John William Draper, A History of the Intellectual Development of Europe, London  1875, Vol. 1, pp. 329-330 )

 

نېکه نمونه

11. د هندوستان د ميسور په ښاركښې د جينکو د آرټس كالج د فلسفې د څانګې مشر پروفېسر راما كرشنا راو  د اسلام د ستر پېغمبر حضرت محمد( صلى الله عليه و آله وسلم ) په اړه وائي:" د حضرت محمد [صلى الله عليه و آله وسلم] د شخصيت ټولو اړخونو ته رسېدل ستونزمن دي .زۀ يواځې د هغۀ يو څرك ګورم چې د ښكلو انځورونو يوه ښكلې لړۍ ده. هغه محمد (ص) يو جنرال ؤ، محمد پاچا ؤ، محمد سرلښكر ؤ، هغه يو سوداګر ؤ ، دغه محمد بلونكے ؤ ، همدا محمد يو خطيب ؤ ، دا محمد يو مصلح ؤ ، دې د يتيمانو پناځاے ؤ ، مېرمنو ته د رهائۍ او خلاصون ورکوونکے ؤ، هغه قاضي ؤ ، هغه ولي ؤ او دغه ټول لوړ او سپيڅلي كردارونه په يو عظيم شخصيت كښې راټول شوي وو.

محمد (صلى الله عليه و آله وسلم) له ديندارۍ نه هم ډېرلوړ ؤ په هغۀ باندې د انسانيت بريدونه ختم شوي وو. له انسانانو سره مينه او خواخوږي د هغۀ  په خټه كښې اغګل شوې وه .د انسانانو چوپړ ، د هغوي د شان لوړول ، تزكيه او پاكوالے ، هغوي ته سمه لارښودل او له انسان څخه ريښتونے انسان جوړول د هغۀ د ژوند موخه او مقصد ؤ . د الله دغه رسول په ټولنه كښې په دومره ستره كچه بدلون راوست چې د عربو عزتمندو او درنو كورنيو بيا حبشي غلام حضرت بلال ته د لوڼو د وركړې وړانديزونه كول.

د نړيوالې ورورولۍ او انساني برابرۍ لپاره چې هغۀ ( صلى الله عليه و آله وسلم) كوم اصول نړۍ ته وړاندې كړل په ټولنيز لحاظ د بشريت د سرلوړي لامل ګرځيدلي دي. محمد (صلى الله عليه  و آله وسلم) د ويرې او جګړې پرمهال هم ، د جګړې ډګر په انساني ارزښتونو ښكلې كړ. په ټينګه سره يي لارښونه وكړه چې خيانت مه كوئ ، چل او دوكه مه كوئ، ژمنې پوره کوئ، وعدې مه ماتوئ، غړي مه غوڅوئ، كوچنيان، ميرمنې او زاړۀ سړي مه وژنئ، د خرماؤ ونې مه غوڅوئ او مه يې سوځوئ ، ميوه لرونكې ونې هم مه غوڅوئ ، په راهبانو او عبادت كونكو باندې يرغل مه كوئ . هغه صلى الله عليه و آله وسلم چې د خپل ځان د دښمنانو سره كوم سلوک وكړ ، د هغۀ د پيروکارو لپاره يوه ستره نمونه ده "

Muhammad the Prophet of Islam))

 

وړومبے مقام

12. ميكايل ايچ هارټ په خپل كتاب [ د نړۍ د سلو سترو اغيزلرونكو انسانانو مراتب] كښې په خپل اند د نړۍ سل نامتو شخصيتونه پرتله كړي دي اوحضرت محمد صلى الله عليه و آله وسلم ته يې تر ټولو وړومبے مقام وركړے دے ، هغه پدې اړه وائي:" كيدې شي زما دا غوره توب چې ولې مې محمد(ص) د نړۍ د سلو سترو اغيزلرونكو انسانانو د لېسټ په اول سر كښې راوست؟ ډيرو ته ناآشنا وبرېښي او كېدې شي نور ډېر زما دا كار د پوښتنې لاندې راولي خو ليكن هغه (محمد) په انساني تاريخ كښې يوا ځېنے سړے دے چې د ژوند په مذهبي او غيرمذهبي دواړو اړخونوكښې له حده زيات کامياب ؤ

. زما په اند هغه د دې وړ دے چې د نړۍ تر ټولو اغيزناک شخصيت وبلل شي

(THE 100: A RANKING OF THE MOST INFLUENTIAL PERSONS IN HISTORY)

 

د مهربانۍ جوهر

13. ديوان چاند شرما ليكي :" محمد صلى الله عليه و آله وسلم د مهربانۍ جوهر ؤ ، د هغه اغيز تل د هغۀ په چار چاپير خلقو كښې محسوس شوے دے او هيڅكله د هغه اغيز هېركړے شوے نۀ دے"

( D.C. Sharma, THE PROPHETS OF THE EAST, Calcutta, 1935, pp. 12  )

 

توره نه، بلكې اخلاقي لوړتيا

14. د هندوانو ستر سياسي مشر او لارښود مهاتما ګاندي د پېغمبر (ص) په هكله ليكي: "ما غوښتل چې د هغه بهترين انسان په اړه وپوهېږم چې د ميليونونو انسانانو په زړونو واكمن دے . کله مې چې د هغۀ د ژوندليک دويم ټوک (له مطالعې وروسته) بندوۀ نو په دې مې افسوس کوۀ چې ما د دغه ستر شخصيت د ژوند په اړه پوره معلومات نه درلودل. زۀ په پوره يقين او ډاډ سره ويلې  شم چې اسلام د تورې په زور برے او غلبه نده موندلې بلكې د هغې بنسټ د حضرت محمد صلی الله عليه و آله وسلم اخلاص، د ژوند ساده توب، پرځان بشپړ ډاډ ، خپلې سپيڅلې موخې ته ژمنتوب، د ملګرو سره وفاداري ، د هغه زړورتيا ، د ډار نۀ موجوديت او په خپل کار او هدف کښې د الله بشپړاطاعت او مننه او په الله تعالى باندې پوره باور او ايمان ؤ. هو! همدغه شيان وو چې هرڅه يي د هغه مخې ته راوړل او پرټولو ستونزو او خنډونو يي هغه ته برے وركړ، نه په توره.

هغه روحاني لارښود ؤ . بلكې زۀ د هغه لارښوونې تر ټولو غوره ګڼم .د نړۍ هيڅ روحاني لارښود د الله د پادشاهۍ دومره جامع انځور ندے وړاندې كړے څومره چې د اسلام پيغمبر وړاندې كړے دے. كله چې لويديځ د جهالت په تيارو كښې ډوب ؤ د ختيځ په اسمان يو ځلانده ستورے راوخوت او ټولې انديښمنې او لالهانده نړۍ ته يې راحت او رڼا وبخښله.

 

اتل

15. ټامس کارلائل په خپل کتاب [ اتلان او سترتوبونه ] کښې ليكي :" بايد پوه شو چې هغه څنګه شخصيت ؤ ، تاسو يې چې هر څه نوموئ خوښه مو خپله ده،خو زۀ دا په ډاګه سره وايم چې د نړى د هيڅ امپراطور د تاج او تخت سره سره د خپلو پيروانو له خوا د دغه شخصيت په شان چې جامې به يې پخپله وينځلې او بوټان به يې پخپله ګنډل اطاعت ندے شوے.دغه كس درويشت كاله د ستونزو او كړاوونو سره ژوند وكړ او داسې ستونزمنې آزموينې يې تيرې كړې چې زۀ يې اتل بولم او د دې وړ دے چې اتل وبلل شي.څه ډول دغه انسان په ېواځې ځان د دوه لسيزو نه په کم وخت کښې وکړې شول چې جنګي پرګنې ، او بې ريښو کوچيان په يو مهذب ، متمدن او ځواکمن قوم بدل کړي.

د نړى په ګوټ ګوټ کښې د يتيمانو پالنځايونه د هغه د لورونې او احسان پوروړي دي،هغه څوك چې پخپله هم يتيم پيدا شوے ؤ.

په يو فطري چاپيريال كې را لوے شوي په دغه شخصيت كښې د انسانيت ، نيكۍ او وروګلوۍ ټولو فطري ځواكونو سر راټوكولے ؤ"

( HEROES AND HEROWORSHIP by THOMAS CARLYLE )

 

غوره ملګرے

16. باسورټ سميث د برطانيې نامتو مسيحي پوهاند په خپل كتاب ( محمد او محمديت) کښې ليكي: " په نړۍ كښې هيڅوك د محمد (ص) په څېر دوست او ملګرے نشي ښودلې ، دا د هغه د ستر شخصيت اغيزه وه چې د اسلام په لومړيو ورځو كښې يې خپل څنګ ته داسې ملګري را ټول كړل چې د مكې تر ټولو غوره انسانان وو.

هغه (صلى الله عليه و آله وسلم) د حکومتي او مذهبي چارو دواړومشر ؤ . د هغۀ په ځان كښې قېصر(واكمن) او پاپ ( مذهبي مشرتوب) دواړه يوځاے شوي وو. داسې مذهبي مشر چې د پاپانو غوندې سترې او لوېې دعاګانې يې نه كولې او داسې قېصر چې لښكرې يې نه وې ،شخصي ساتونكي (محافظان) يې نه درلودل ، په ماڼيو كښې نه اوسيدۀ او په خلقو باندې يې خراج هم نه ؤ ايښودے. محمد صلى الله عليه و آله وسلم يواځې او يواځې همدا ويل چې ماسره د ستر واكمن (جل جلاله) لارښونه ده نو ځكه هغه صلى الله عليه و آله وسلم د واكمنۍ له وسايلو پرته واكمن ؤ. هغه د واكمنۍ د وسايلو كله هم پروا نه ده كړې. د هغۀ ژوند د يو عام وګړي د ژوند په څېر ؤ. د محمد (ص) ژوند په حقيقت كښې د نمر په څير ؤ چې وړانګې يې ټولې نړۍ ته رسيږي، هغه د ژوند تر وروستيو ورځو پورې عاجزي او ساده ګي خپله كړې وه

اروپا چې له اسلامي ښوونو او د حضرت محمد (ص) له سيرت څخه كومې ښيګڼې زده كړې په هغه كښې د ځناورو او مرغانو سره محبت او ترحم هم شامل دي

( Bosworth Smith, MOHAMMAD AND MOHAMMADANISM, London, 1874, p. 92 )

 

بشپړ شخصيت

17. ډيكارټ په خپل كتاب Mein Kamp كښې خپل نظر داسې څرګند كړى دے: " كامل او پوره بلونكي په نړۍ كښې د ګوتو په شماروي. د بلونكي ،مفكر، منتظم ، مشر او قايد ټولې ځانګړتياوې په يو شخص كښې په يووخت راغونډيدل شاذ او نادر دي او همدا اصل سترتوب او عظمت دے خو نړۍ د حضرت محمد صلى الله عليه و آله وسلم په وجود كښې د غوښې او پوستكي دانسان په بڼه دا ټولې ځانګړتياوې ليدلي دې".

 

ستر واكمن

18. جان اوستين په خپل كتاب ( محمد د الله پيغمبر) كښې ليكي: د يو كال څخه په لږڅه زياته موده كښې هغه صلى الله عليه و آله وسلم په حقيقت كښې د مدينې داسې يو ځواكمن، روحاني ، نوميالے او ستر واكمن شوچې ټوله نړۍ يې ولړزوله

( John Austin "Muhammad the Prophet of Allah," in T.P.'s and Cassel's Weekly for 24th September 1927 )

 

د خلاصون پرښته

ليون تولستوى (1828-1910م.) مشهور روسي ليكوال د هغو كسانو په رد كښې چې له محمد (ص) څخه يې د يو سلطنت غوښتونكي او شهوت ران انسان په نامه يادونه كړې ده ، يو جالب كتاب د ( محمد ) په نامه ليكلے دے . هغۀ د دې تر څنګه ( د محمد ويناوې ) په نامه يو كتاب هم خپور كړے دے . هغه ليكي :" پدې كښې هيڅ شك نشته چې محمد (ص) د نړۍ له سترو مصلحانو څخه دے، هغه هم داسې مصلح چې بشرې ټولنې ته يې د يادولو وړ خدمتونه كړي دي ، د هغۀ لپاره همدا وياړ بس دے چې يو وينې تويونكي او وحشي قام يې د ناوړو عادتونو له منګولو څخه خلاص كړ او هغوى ته يې د پرمختګ لاره پرانېسته ، پداسې حال كښې چې هيڅ عادي انسان داسې لوى كار نشي تر سره كولې . له همدې امله د اسلام پيغمبر د هر ډول احترام او درناوي وړ دے.د عقل او حكمت سره د توافق له امله به اسلامي شريعت په راتلونکي كښې د نړۍ واكمن نظام وي

( فصلنامه ديني، فرهنگي و اجتماعي نداى اسلام – دارالعلوم اهلسنت زاهدان- سال هشتم – شماره ۱و۲ بهار و تابستان ۱۳۸۶ )

 

شاعر نه، بلکې پېغمبر

19. اي ولف ګينګ ګويت ( ستر اروپايي شاعر ) ليكي: "هغه يو پېغمبر دے، نه يو شاعر ، ځكه خو د هغۀ راوړے قران اسماني وحې ده نه د انسان كتاب چې د زده كړې يا سرګرمى لپاره ليكل شوى وي

( Noten und Abhandlungen zum Weststlichen Dvan, Johann Wolfgang Goethe, WA I, 7, 32 )

 

 

عادل رهبر

20. فرانسوا ماري آرويه ولتر (1694-1778م.)معروف  فرانسوي عالم، فلسفي او ليكوال په خپل كتاب (د ولټر كليات) كښې ليكي :" بې شكه محمد (ص) ډېر ستر انسان ؤ او تر خپل لاس لاندې يې ستر ستر انسانان وروزل ، عقلمن قانون جوړونكے ، پياوړے امپراطور ، عادل قوماندان او پرهيزګاره پېغمبر ؤ. او د نړۍ په مخ يې تر ټولو ستر (بدلون) راوست

( Oeuvres Completes vol . 24 p. 555 Francois-Marie Arout Voltaire)

 

ټولنيز مصلح

21. جان بايرناس، نوميالے دين پيژاندے ليكي: په ټوله اسلامي نړۍ كښې مسلمانان خپل بنسټيز اصول او اخلاقي قوانين له قرآنكريم څخه را اخلي، محمد(ص) د خپلو لارويانو په كړو وړو كښې بې سارے اغيز لري او د هغوى لپاره يې څرګند او صريح قانون جوړ كړ چې دوي په ډېره آسانۍ سره د هغه په رڼا كښې د يو هدف په لوري مزل كولې شي چې دا د هغوى لوړ اخلاقي اصول دي . پدې توګه چې د عربو د ځان غوښتنې قبيلوي جګړې يې ډېرې زر له منځه يوړې او هغوى يې د ورورولۍ په مناسبه فضا كښې سره يوځاے كړل . نو له دې امله د هر مسلمان كړۀ وړۀ كه نر وي او كه ښځه له كوچنيوالي څخه تر مرګه له همدغه اصولو څخه سرچينه اخلي.هغه احكام چې د شرابو او قمار په هكله راغلي دي ، همدا شان هغه احكام چې د زنا او جنسي اړيكو په هكله نازل شوي دي ، د خلقو د ټولنيز ژوند لپاره غوره قانون دے. دغه ستر شارع كه هماغه پيل څخه د خپلو لارويانو په ژوند كښې بې ساري بدلونونه راوستل .هغه د ښځې مقام تر ټولو لوړ پوړ ته ورسوۀ

( بايرناس، جان، تاريخ جامع اديان؛ ترجمة: علي‌اصغر حكمت؛ تهران: انتشارات علمي و فرهنگي، [بي تا] ، ص 496هملتين گيب، اسلام، بررسي تاريخي؛ ترجمة منوچهراميري، چاپ دوم،)

 

اسلام د متمدنې نړۍ په زړۀ کښې

22. هميلټن گيب (1895-1971م.) د آكسفورډ پوهنتون پخوانے استاد ليكي:"د هغوى په هكله د ملكونو له چټك لاندې كولو څخه پورته د تعجب خبره خو د هغوى نظم او ډسپلين ؤ. د كلونو كلونو جنګونو په پايله كښې خو دا تمه تلله چې ډيرې ورانۍ رامنځ ته شوې وې ، خو عربو په دې سربېره چې هيڅ ورانى يې شاته پرينښود ، د بيلا بيلو پرګنو او فرهنګونو يو ځاے كولو ته يې لار ه هواره كړه . هغه قانون او تګلاره چې محمد(ص) له ځان څخه وروسته ځاے ناستو ته پريښودله ، د دغه سارايي لښكر په نظم او ترتيب كولو كښې يې خپل ارزښت څرګند كړ . اسلام د متمدنې نړۍ منځ ته د لوټمارو پرګنو د خامو خرافاتو په څيره كښې داخل نه شو ، بلكې د هغه اخلاقي قوت په نامه معرفي شو چې د ټولو درناوے يې ځان ته راواړولو او د يوه منطقي دين په بڼه څرګند شو چې د ختيځ روم مسيحي او د فارس زردشتي دينونه يې په خپلو ټاټوبيو كښې منطقي مبارزې ته راوبلل

( تهران: نشر علمي و فرهنگي، 1380 ، ص 24 )

 

د بدلون راوستونكو بېلګه

23. ژيل كوپل په خپل كتاب ( پيامبر او فرعون ) كښې ليكي: د اسلام د پيغمبر (ص) ژوند په دوو پړاوونو ويشل شوى دے.هغه پړاو چې ډېر مشهور دے او ډېره يادونه ترې شوېده، هغه محمد د مدينې د حاكم، قاضي، پوځي مشر، او سياستمدار په توګه څرګند شوے دے.خو وړومبے پړاو د پيغمبر (ص) د هجرت څخه وړاندېد مكي دور دے.محمد (ص) مخكې له دې چې حاكم شي ، په مكه كښې يې د يوخوزښت مشري په غاړه درلوده . هغه په دغه دور كښې په اعتقادي،اخلاقي او اجتماعي اړخونو كښې د واكمن رژيم د يوه منتقد په توګه كار پيل كړ او پدې لړ كښې يې خپل ټاټوبى پريښود او په مدينه كښې يې د هجرت په حالت كښې د يو حکومت بنسټ كيښود او د مكې د بت پرستو په وړاندې يې تر وروستۍ بريا پورې خپلې لارې ته ادامه وركړه.د نوي دين رامنځ ته كېدل د زاړه نظام او موجوده واكمنو سره ټكر د يوانقلابي اخ او ډب په معناوو چې وړومبۍ برخه يې اسلام او ديمه برخه يې پېغمبر او ملګري وو سر ته ورسوله.د محمد ژوند پدې پړاو كښې د دويم پړاو په شان يوه بيلګه او د لارې مشال دے

(كوپل، ژيل؛ پيامبر و فرعون؛ ترجمة حميد احمدي ، تهران: كيهان، 1366، صص 8-9 )

 

د عظمت او سترتوب معيار

24. لامارټاين چې يو مشهورتاريخ پوه دے كله چې د بشري ارزښت او عظمت په اړه غږيږي نو په ډېر ډاډ سره وائي :" كه چېرې د مقصد سترتوب ، د امكاناتو كموالے او د نتائجو په زړه پورې والے او ارزښت د يو انسان د نبوغ يواځيني درى شرطونه وي نو بيا څوک دا جرائت كولې شي چې د معاصر تاريخ كوم ستر شخصيت د محمد (صلى الله عليه و آله وسلم ) سره پرتله كړي. هغه د شلو نړيوالو او يوے سترې روحانے امپراطورۍ بنسټ ايښودونکے ؤ.كه هغه ټول معيارونه او تلې وګورو چې د يو انسان لوړتيا، سترتوب او كمال پرې كچ كيدلې شي نو بايد وپوښتو چې : ايا له هغه ( محمد) څخه كوم بل ستر شخصيت هم شته ؟ د اسلام پيروکارو يوازې په يوه پيړۍ كښې ايران، عراق، شام، فلسطين، مصر، مراكش، هسپانيا او سېند فتح كړل . كه چېرې د اهدافو لوړوالے او د پايلو او نتايجو څرنګوالے د مشرۍ او قيادت د كمال معيار او نښه وي ، نو بيا د محمد(ص) سره هيڅوك د لارښود په توګه نشي انډول كيدلې .هغه يو اوچت مفكر،ستر خطيب او بې سارې قانون ايښودونكے ؤ. هغه د ښارونو او كليو ترڅنګ په مليونونو زړونه هم فتح كړي وو او كابو په شلو هيوادونو كښې يې الهې حكومت ټينګ كړےؤ."

(Alphonse de Lamar tine, HISTOIRE DE LA TURQUIE, Paris, 1854, Vol. II, pp 276-277)

 

بې مثاله ورورولي

25. د هندوستان مشهوره شاعره سروجني نايډو وائي: زۀ د اسلام دغه نه ويشل كيدونكي يووالي ډېره اغيزمنه كړې يم، كله چې څوك د اسلام په دائره كښې ورننوځي نو سمدلاسه يود بل ورورګرځي، كه هغه مصري وي ، كه الجزايري ، كه هندوستانى وي او كه په لندن كښې اوسيدونكي ترك وي . مصريا هندوستان ته يواځې په دې سترګه كتل كيږي چې دا د يوچا مورنے ټاټوبے دے. دا وړومبنے مذهب دے چې هم يې د جمهوريت تلقين وكړ او هم يې عملاً پلے کړ. كله چې د جومات څخه د اذان نعره پورته كيږي نو له يو کروندګر نه واخلې تر باچا پورې ټول مسلمانان جومات ته راټوليږي ، يو د بل سره اوږه په اوږه اودريږي او په دې ډول د ورځې پنځه ځلې د جمهوريت ريښتونې او عملي بيلګه وړاندې كوي او دا اعلانوي چې الله تر ټولو لوے دے

S. Naidu, Ideals of Islam, vide Speeches & Writings, Madras, 1918, p. 169))

 

د ملتونو د يووالي بېلګه

26. پروفېسر هورګ رنج وائي:" د ملتونو د يووالي هغه ټولنه چې محمد صلے الله عليه و آله وسلم رامنځ ته کړې وه ، د انساني ورورولۍ او نړيوال يووالي داسې اصول يې وړاندې کړي چې د نړۍ د نورو ملتونو لپاره د رڼا د څرک مثال لري. د نړۍ هيڅ قوم او ملت د ملتونود يووالي انځورته د حقيقت د جامو په اغوستوكښې له اسلام سره سيالي نه شي كولې. محمد(  صلۍ الله عليه و آله وسلم ) يو ښوونکے ؤ ، يو ټولنيز سمون راوستونكے ؤ ، د اخلاقو يو لارښود ؤ ، يو اداري مشر ؤ ، يو ريښتونے او ايمان لرونکے ملګرے ؤ، يو زړۀراښکونکے دوست ؤ، يو وفا لرونکے مېړۀؤ، يو مهربان پلارؤ او داسې نور .... دا ټولې ځانګړتياوې په يو شخص کښې راټولې شوې وې.

 

دردونكې خبره

27. W. Montgomery Watt وائي: “د خپلې ګروهې او عقيدې لپاره د محمد( صلى الله عليه و آله وسلم سرښيندنه ، د هغۀ چارچاپير ، د هغه خلقو اخلاقي لوړتيا چې دې يې د خپل مشر په توګه منلے ؤ ، او د هغۀ ( صلى الله عليه و آله وسلم ) سترې لاس ته راوړنې، ټول د محمد ( صلى الله عليه و آله وسلم ) په بنسټيزه سپيڅلتيا دلالت كوي . د دې حقائقو په رڼا كښې د محمد( صلى الله عليه و آله وسلم ) د پيغمبرۍ دروغ ګڼل د ستونزو او مشکلاتو د حل کولو په ځاے ستونزې زيږوي. له دې هم اخوا دردونكې لا دا ده چې د انساني تاريخ دغه ستر شخصيت محمد( صلى الله عليه و آله وسلم) په ډېره كمه اندازه سره ستايل شوے دے.

W. Montgomery Watt, MOHAMMAD AT MECCA, Oxford, 1953, p. 52))

 

يواځېنے ريښتينے كتاب

28. ناپليون د فرانسې ستر شهنشاه وائي:" موسی (ع) بني اسرائيلو ته د الله تعالى د خدائۍ اعلان وكړ ، عيسى (ع) د روميانو په وړاندې د توحيد اعلان وكړ او محمد (ص) د دنيا تر ټولو پخواني براعظم اېشيا ته دعوت وړاندې كړ او خلق يې د ابراهيم، اسماعيل، موسې او عيسى عليهم السلام د خداى لوري ته راوبلل، كوم چې آريايانو او ځينې نورو پرګنو په بت پالنې اخته كړي وو . هغه وخت لرې ندے چې زۀ به د دنيا ټول پوه، تعليم يافته او مهذب انسانان د قرآن عظيم الشان په ريښتينولۍ يو ځل بيا را ټولوم . قرآن هغه يوازينے كتاب دے چې په تعليماتو كښې يې ريښتينولي پرته ده او كولې شي چې نړۍ ته نېكمرغي وروبخښي.

( قافله ، علمي، تربيتي او اجتماعي مجله. د جمعيت اصلاح نشرات ارګان، لومړى كال )

 

غوره دين

29. ګويټے د جرمني ستر شاعر او مفكر وائي :" هر هغه انسان چې د ښو اخلاقو څښتن او د شرافت مجسمه وي ، د دې وړ دے چې مسلمان وبلل شي. بېشكه چې د محمد(ص) دين د اخلاص او د انسانيت سره د همدردۍ دين دے او د ټولنې لپاره تر ټولو اوچت اخلاقي هدايت دے . د محمد (ص) دين له هر لحاظه په نورو ټولو اديانو غوره والے لري ".

څلورمه ګڼه ، د ۱۳۸۶ كال د وري مياشت قافله ، علمي، تربيتي او اجتماعي مجله. د جمعيت اصلاح نشرات ارګان، لومړى كال ، څلورمه ګڼه ، د ۱۳۸۶ كال د وري مياشت

 

بې سارې بېلګه

30. پروفېسر جرمينس هنګري ليکوال وائي: د اسلام په اخلاقي ښوونو او تعليماتو كښې ډې زيات ځواك او طاقت پروت دے او كولې شي چې مسلمانان يو ځل بيا را ژوندي كړي . د انسانيت پېغمبر محمد(ص) د عباداتو او معاملاتو سربيره د خوراك، څښاك ، ناستې ولاړې او حتى د طهارت او قضاى حاجت طريقې او آداب ، د جامو ځانګړتيا او د خبرو اداب هم ښودلي دي. اسلام په كوچنيانو د شفقت او د مشرانو د احترام ښودنه كړې ده او د غېر مسلمو سره يې د ښه سلوك عملى بيلګې وړاندې كړې دي.

(قافله ، علمي، تربيتي او اجتماعي مجله. د جمعيت اصلاح نشرات ارګان، لومړى كال ، څلورمه ګڼه ، د ۱۳۸۶ كال د وري مياشت)

 

سپيڅلې ګروهه

31. ګيپن نامتو امريكائي ليكوال او مفكر د پېغمبراکرم (ص) په حقله ليكي: د محمد (ص) راوړے دين د هر ډول شك او شبهې څخه پاك دے او قرآن د الله تعالى د وحدانيت ستر دليل دے. محمد (ص) چې په كوم ډول د بتانو عبادت له منځه يوړ ،له هغې وروسته مونږ ته دا باور كول په كار دي چې اسلام زمونږ او ستاسو د عقلونو څخه لوړ حقيقت دے او چا چې د محمد (ص) د سيرت په اړه غلط فهمۍ د را منځ ته كولو هڅه كړې ده هغه د تعصب او كم عقلۍ ښكار شوے دے.د عربو پيغمبر وائي چې الله هغه دے چې د انسانانو په زړونو كښې په پټو رازونو هم پوهيږي ، د پرون، نن او سبا علم ورسره دے . كه د نړۍ ټول پوهان را ټول شي د محمد (ص) د وحدانيت د عقيدې د بشپړتيا په اړه يو ټكے هم نشي ويلې .كه چېرې يو ملحد هم د دغه عقيدې په اړه فكر وكړي ، د هغې د ريښتينولې د منلو پرته به څه و نکړې شي.د محمد (ص) د بيان د اسلوب بل سارى نشته.

( قافله ، علمي، تربيتي او اجتماعي مجله. د جمعيت اصلاح نشرات ارګان، لومړى كال ، څلورمه ګڼه ، د ۱۳۸۶ كال د وري مياشت)

 

بشپړه ډيوه

32.دلائي لاما د تبت نامتو روحاني او د نوبل د جايزې ګټونكے وائي: زۀ د اسلام پېغمبر محمد (ص) د انساني تاريخ په سترو شخصيتونوكښې شميرم ، د هغه لارښوونې د هدايت بشپړه ډيوه ده. زما اسلامي امت ته دا پيغام دے چې زيات نه زيات او په ريښتيني احساس د هغه د لارښونو پيروي وكړي . زما هيله ده چې د نړى پر مخ بايد په يو هيواد كښې هرومرو د اسلام له ښوونو سره  سم يو نظام قائم شي . كه داسې وشي نو زما يقين دے چې دغه ملك به د دنيا پر مخ يو مثالي هيواد وي.

( قافله ، علمي، تربيتي او اجتماعي مجله. د جمعيت اصلاح نشرات ارګان، لومړى كال ، څلورمه ګڼه ، د ۱۳۸۶ كال د وري مياشت)

 

د لوړې موخې خاوند انسان

33. معروف انګرېز ليكوال ژنرال سرپرسي سايكس (1867-1949م) په خپل كتاب ( د ايران تاريخ) كښې ليكي :" زما په اند حضرت محمد (ص) د بشريت په منځ كښې تر ټولو ستر انسان دے چې په يو لوړ مرام سره يې خپل ټول توان په كار واچوۀ  چې شرك او بت پالنه له منځه يوسي او د هغوې پر ځاے د اسلام سوچه او لوړ افكار ځاے پر ځاے كړي . زۀ د هغۀ دا بې كچه خدمتونه چې په دې لاره كښې يې د بشريت د خلاصون لپاره تر سره كړي دي ستايم او د تعظيم سر ورته ټيټوم.

( سايكس، سرپرسي؛ تاريخ ايران؛ ترجمة سيد محمدتقي فخر [xxxii] داعي گيلاني، چاپ ششم، تهران: دنياي كتاب، 1377، ج1، ص726.)

 

د محمد(ص) انقلاب او د فرانسې انقلاب

34. كونستان ويرژيل گيورگيو (1916-1992م.) رومانيائي ليكوال په خپل كتاب ( محمد هغه پيغمبر چې له سره يې بايد وپيژنو) كښې ليكي : هغه انقلاب چې محمد غوښتل په عربو كښې راولي ، د عربو د دودونو او آدابو په پام كښې نيولو سره او دې ټكي ته په پاملرنې سره چې هرې پرگنې ځان يوه ځانګړې ټولنه شميرله او د قبائلو مشرانو چې په خلقو كښې څومره اغيزه درلوده ، د فرانسې تر انقلاب نه ډېر ستر ؤ. د فرانسې انقلاب و نکړې شول د فرانسويانو تر منځ مساوات راولي خو د محمد (ص) انقلاب د مسلمانانو په منځ كښې پوره مساوات راوستل او هر ډول كورني، قبيلوي ، طبقاتي او مادي توپيرونه يې له منځه يوړل.

(گيورگيو، كونستان ـ ويرژيل؛ محمد پيغمبري كه از نو بايد شناخت؛ ترجمة ذبيح‌الله منصوري؛ چاپ دوازدهم، [بي جا] مجله خواندني‌ها، [بي تا]، ص:160-163)

د محمد (ص) پيروي

35. پروفېسر آنه‌ ماري شيمل ، مشهور معاصر اسلام پيژاندے ليكي : همدا د محمد(ص) د پيروۍ آرمان دے چې مسلمانانو ته يې له مراكش څخه واخلې تر انډونېشيا پورې داسې سره يو شان كړۀ وړۀ ور په برخه كړي دي . هر څوك چې هر چېرې اوسيږي پدې پوهيږي چې كورته د تګ په وخت كښې بايد څنګه چلند وكړي ، په كومو الفاظو خلقو سره روغبړ وكړي ، په ناسته ولاړه كښې كوم خويونه په پام كښې ونيسي ، څرنګه ډوډۍ وخوري او څنګه سفر وكړي. د مسلمانانو ماشومان له پيړيو راهسې په همدې توګه روزل شوي دي او يوازې پدې وروستيو كښې دغه سنتي نړۍ د ټېكنالوجۍ د فرهنګ د تيري له امله ونړيدله.

(شيمل، آنه ماري، محمد رسول خدا، ص97عقاد، عباس محمود؛ اسلام در قرن بيستم)

 

يوازينۍ سرچينه

36. دنكان بلاك مكډو نالډ ( (1863 - 1943 امريكائې ختيځ پيژاندے وائي: د حضرت محمد (ص) شخصيت له څوارلسو پيړيو څخه وروسته ، اوس هم د مسلمانانو د ځواكمن كيدلو لپاره يوازينۍ سرچينه ده.

( شيمل، آنه ماري، محمد رسول خدا، ص97عقاد، عباس محمود؛ اسلام در قرن بيستم، مترجم: حميدرضا آژير، مشهد،آستان قدس رضوي، 1369، ص 140.)

 

اسلام

 

اسلام

 

اسلام د ژوند دين دے خو له شرف، ازادۍ او عزت نه خالي ژوند مرګ ګڼي.

اسلام د عقلانيت دين دے خو له هغه نفسانيت سره چې په عقلانيت کښې ځان څرګندوي مبارزه کوي.

اسلام د مينې، نړيوال اتحاد، ورورولۍ او سولې دين دے خو له مظلوم سره د ظالم اتحاد او جلاد ته د دوستۍ او ورورولۍ لاس ورکول خيانت ګڼي.

اسلام د حقيقت پسندۍ او د حساب کتاب دين دے خو د حقيقت پسندۍ په نامه د نړيوالو ظلمونو او ستمونو توجيه کول ګناه ګڼي.

اسلام د تل او همېشنو احکامو دين دے خو جمود او ډله پرستي نه مني.

اسلام د اجتهاد او نوو افکارو دين دے خو بدعت او حق او باطل سره ګډول ردوي.

اسلام د بخښنې ، معافۍ او په غلطيو باندې د سترګو پټولو دين دے خو ظلم زغمل او د ذلت ژوند جائز نۀ ګڼي.

اسلام د علم، تمدن، ترقۍ او ابادۍ دين دے خو هغه پوهه او علم چې د ملتونو د غلامۍ او قتل عام وسيله وي او هغه تمدن چې د انسانانو د سپکاوي ذريعه وي جهالت او وحشي توب ګڼي.

اسلام د جهاد دين دے خو بې منطقه او د زور او اقتدار پېدا کولو لپاره جنګ او دهشت ګردۍ ته د جهاد نوم نۀ ورکوي.

اسلام د عزت، قوت ، حاکميت او واکمنۍ دين دے خو دا د ناشرافتمنو وسائلو د توجيه وسيله نه جوړوي.

نو بس په حقيقت کښې اسلام د انسانانو د عزت ، حرمت او حقوقو ساتونکے دين دے، اسلام د اخلاقو او فضيلت ضمانت ورکوونکے دين دے. اسلام خلق نړيوال امن و امان، ارامښت او قرارۍ ته بلونکے دين دے.

 

 

پښتو ژبه

 

پښتو ژبه

ارواښاد حمزه بابا

 

پــــــه پردۍ ژبـــــــه خبرې پښتون  نــــــۀ کا

بې لېـــــلا بله سودا خـــــــــو مجنون نــۀ کا

 

څو د خپـــــل ادب باران بانـــدې ونــــــۀ شي

بل بـــــاران بـــــه د قام فصل زرغون نــــــۀ کا

 

غېرو ژبو کړې لاهو پـــه خپــل تهذيب کښې

بې پښتو به دې اوس هيڅوک راستون نۀ کا

 

خپلــــې ژبې خپــــل تهذيب وتـــــه چې شا کا

ملګرتيـــــا لــــــه هغــــــه قامــــه ژوندون نۀ کا

 

اول خپــــــــله ژبــــــــه، پسته نـــــــورې ژبــــې

بې بنيــــــاده عمارت خـــــــو سمون نـــــــۀ کا

 

فرنګيـــــان د پښتو ژبې خــــوشه چين دي

خــــو دې درمن تـــــه نظر هــــم پښتون نۀ کا

 

بې لــــه دې که ټول جهان هم ورته پرېږدې

بل ميراث به ستا نســــلونه ممنون نـــــۀ کا

 

پاڅــــــه پاڅـــــــه د عمل جذبـــــه پيدا کړه

يـــو ملت هـــــم ترقي پــــــه افسون نـــــۀ کا

 

رڼا

رڼا

ګرانو او قدرمنو مينه والو! لکه چې  پوهېږئ قران مجيد د خداے پاک له لوري نازل شوے هغه ستر او اخيري کتاب دے چې د اسلام د ټولو مسلکونو، فرقو، مذهبونو او فکري مکتبونو پرې اتفاق دے چې دا سپېڅلے کتاب له هر ډول تحريف او کمي زياتي نه پاک دے او له سورۀ فاتحې نه واخلې تر سورۀ ناس پورې يو کامل کتاب دے او کۀ څوک يې په يو ټکي کښې هم فرق راولي يا پکښې شک  وکړي هغه مسلمان نۀ شي کېدې نو غواړو چې د (( مينه )) مجلې په هره ګڼه کښې د (( رڼا )) سرليک لاندې ستاسو په خدمت کښې د قران عظيم الشان د يوې برخې د ترجمې او تفسيروړاندې کولو سعادت حاصل کړو. دا خبره د يادونې ده چې دا تفسير د ادارې له خوا څه خپل تفسير نۀ دے او نۀ له يو تفسير څخه اخېستل کيږي بلکې له مختلفو تفسيرونو څخه اخېستل کيږي دې لپاره چې د دې عظيم الشان اسماني کتاب په حقله خلق له لا زياتو معلوماتو نه خبر شي او د مختلفو فکري مکتبونو پېروکار له خپلو مکتبي افکارو سره سره د  مختلفو مکاتبو له نظرياتو او افکارو څخه هم خبر شي او  ترمېنځ يې  غږملتيا او همفکري پېدا شي ګنې هسې د دې عظيم الشان اسماني کتاب تفسير په هغه ډول چې يې حق دے ناممکن دے بلکې که د نړۍ ټول تفسيرونه را يوځاے کړې شي نو د قران مجيد د تفسير يوه برخه حق هم نۀ شي ادا کېدې (اداره)

د سورۀ فاتحې تفسير په تېر پسې

اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

(( د هر ډول حمد، ثنا، صفت او ستائېنه خاص د خداے پاک هغه مقدس ذات  لره ده چې د ټولو عالمينو رب ، پالونکے او روزونکے دے ))

ځينو مفسرانو د ثنا او صفت دوه ډوله بيان کړي دي چې يو (( حمد )) دے او بل (( مدح ))  د (( حمد )) د معنې په حقله يې ليکلي دي چې حـمد په لغت کښې د اختياري نېک او ښکلي کار يا صفت يا عمل په وړاندې ستائېنه کول دي. يعنې حمد هغه ستائېنه او صفت دے چې د ثنا د لائقې هستۍ د هغه ښکلي او زېبا عمل په وړاندې ويل کيږي چې هغې هستۍ په خپل اختيار سره هغه عمل کړے وي. يعنې زۀ د فلاني کس چې د هغه کرامت يا هغې مهربانۍ په وړاندې چې لري يې يا کړې ده ستائېنه کوم او (( مدح )) هغه صفت او ثنا ده چې د ثنا صفت لائق د يو څيز د غېر اختياري فعل په وړاندې ويل کيږي لکه زۀ د يو ګل يا يو بل ښکلي څيز صفت او ستائېنه کوم.د حمد په شروع کښې الف او لام مفسرانو د حمد د ژورتيا، پراختيا او عموميت علامت بللے دے.

ځينو مفسرانو د قران مجيد په شروع کښې د خداے پاک لخوا د (( الحمد لله )) راوستلو په باره کښې وئيلي چې دا خداے پاک مخلوقاتو ته ښودنه کړې ده چې زما ستائېنه به په دا ډول کوئ. او ځينو د معرفت خاوندانو مفسرانو زياته کړې ده چې دا د حق ذات لپاره خپله د حق ذات ثنا او ستائېنه ده ځکه چې مخلوق هيڅکله د حق ذات هغه ډول ادراک او پېژندګلي نه شي کولې څنګه چې حق ذات خپله د ځان ادراک او پېژندګلي کوي نو له دې امله هغه شان ثنا او صفت نه شي بيانولې چې  څنګه حق ذات خپله د ځان ثنا صفت بيانولې شي  نو ځکه دلته هغه متعال ذات خپله ثنا او صفت په خپله بيان کړې ده ځکه چې يواځې هغه ذات خپل ذات پېژني او هم هغه د ځان د ستائېنې او صفت حق ادا کولې شي.

دغو مفسرانو د خپل تفسير په دليل کښې د قرآن مجيد څو مبارک ايتونه راوړي دي چې په يو مبارک ايت کښې خداے پاک داسې فرمائي: سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (( يعنې خداے پاک له دې نه پاک او پاکيزه دے چې ستائېنه او صفت يې بيانوي مګر د خداے پاک مخلص بندګان )) ( سورۀ الصافات ١٥٩ او ١٦٠ ايتونه ) يعنې مطلب دا چې خداے پاک  له دې نه پاک او پاکيزه او منزه دے چې مخلوقات يې ثنا او صفت بيان کړي البته د خداے پاک مخلص بندګان يې ثنا ، صفت بيانولې شي او ټول مسلمانان په دې عقيده متفق دي چې خداے پاک ته په خپلو بندګانو او مخلوقاتو کښې تر ټولو نزدے، مخلص او خوښ بنده  خاتم الانبياء حضرت محمد مصطفي (صلی الله عليه و آله وسلم) دے چې له قاب قوسېن نه هم زيات نزدے دے او  هغه هم  د خداے پاک د ذات په وړاندې د خپلې عاجزۍ اعتراف کوي او د خداے پاک په درګاه کښې عرض کوي چې: لااحصى ثناء عليك ؛ اءنت كما اءثنيت على نفسك ( يعنې اے خدايه پاکه ! زۀ هغه ډول ستا ثناء صفت نه شم بيانولې چې څنګه تا خپله د ځان ثناء صفت بيان کړے دے ))

کۀ څه هم د خداے پاک په شان  کښې د خداے د ګران رسول (صلی الله عليه و آله وسلم) غوندې هستي يا د هغوي پاک اهلبېت انبياء عظام او اولياء کرام سلام الله عليهم اجمعين د هغه شان حمد بيانولو څخه د خپلې عاجزۍ څرګندونه کوي  څنګه چې خداے پاک خپله د ځان حمد بيان کړے دے خو مفسرانو ويلي دي چې د (( الحمد لله )) کلمه هغه ډول چې بيان شوې ده يوه جامع کلمه ده او کۀ څوک د دغې کلمې په لطائف او حقائق سره په دې کلمې باندې د حق تحميد وکړي نو هغۀ هومره حق ادا کړ چې څومره د بشريت په وس کښې دي يعنې  د خپل الهي نورو مخلوقاتو په نسبت يې د خپل معرفت په اندازه حق ادا کولې شي لکه په يو روايت کښې راځي چې يوه ورځ د خداے د ګران رسول (صلی الله عليه و آله وسلم) له پاکو اهلبېتو څخه امام باقر (ع) له کوره بهر تشريف راوړۀ نو څه ګوري چې مرکب (سورلي ) يې نشته يعنې ورکه وه نو وې فرمايل چې که زما دغه مرکب پېدا شو نو زۀ به د خداے پاک حمد و ثنا داسې بيان کړم چې څنګه د بيانولو حق دے نو چې کله يې هغه سورلي پېدا شوه نو ورباندې سور شو خپلې جامې يې سمې کړې او وې ويل: (( الحمدلله ))

همدا رنګ د خداے له ګران رسول (صلی الله عليه و آله وسلم) څخه روايت دے چې فرمائي: (( چې لا اله الا الله د ميزان نيمائي ده او الحمد لله دغه ميزان ډکوي ))

او دا ځکه چې (( الحمد لله )) جامع (بشپړه ) توحيد دے او دغه شان له رسول الله (صلی الله عليه و آله وسلم) نه روايت نقل شوے دے چې فرمائي : (( چا چې وويل الحمد لله نو په تله کښې د اوو اسمانونو او اوو زمکو څخه دروند دے او له رسول اکرم (صلی الله عليه و آله وسلم) نه په دې حقله دا روايت هم نقل دے چې وې فرمايل: (( که خداے پاک يو بنده ته دا ټوله دنيا عطا کړي او هغه بنده ووائي الحمد لله نو دغه الحمد لله ويل يې له هغې دنيا نه چې ورته يې ورعطا کړه ډېر درانۀ دي او داسې روايت ترې هم نقل شوې دے چې وې فرمايل: د الحمد لله د ويوونکي له دغې وېنا څخه د خداے پاک په نزد هيڅ غوره نۀ دي ځکه چې په همدې الفاظو سره خداے پاک خپل ثنا او صفت په خپله بيان کړے دے. او د الحمد لله په باره کښې نور هم ډېر روايتونه نقل شوي دي.

دلته دې ټکي ته هم پاملرنه پکار ده چې بې له خداے پاک نه بغېر هيڅ څوک او هيڅ څيز د حمد، مدحې، ثنا صفت او تعريف لائق نشته او نه بې له خداےپاک نه د چا حمد، مدحه، ثنا، صفت او تعريف کېدې شي خو که يو چا ته يا يو څيز ته حق ذات د ثنا، صفت او تعريف کولو وړتيا او لياقت عطا کړي وي نو بيا د هغه کس يا څيز ثنا، صفت او تعريف بيانېدې شي خو په دې شرط سره چې باور او ايمان يې دا وي چې دغه کس يا څيز په دغه د ثنا، صفت او تعريف په وړتيا او لياقت کښې خپلواکه نۀ دے بلکې ورته د هغه ذات له خوا عطا شوے دےنو بيا په دغې عقيدې سره د چا ثنا، صفت او تعريف کول عېن توحېد دے او دغه په اصل کښې د خداے پاک ثنا، صفت او تعريف دے لکه که يو کس د خداے پاک د خاصو، غوره او هغه ذات  ته د نزدې بندګانو او فنا فی الله هستيو  ثنا، صفت او تعريف کوي په دې نيت سره چې دا مقام  يې د خداے پاک لخوا دے نو دا په اصل کښې د خداے پاک ثنا، صفت او تعريف دے او دې ته د غېرالله ثنا صفت نه شي وېلې لکه په قرآن مجيد کښې خداے پاک د خپل حبيب حضرت محمد مصطفی (صلی الله عليه و آله وسلم) کارونو ته خپل کارونه ويلي دي چې فرمائي:

وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَـكِنَّ اللّهَ رَمَى (( اے رسوله! دا کاڼي تا نۀ دي ويشتي بلکې خداے ويشتي دي ) (سوره انفال ٧ ايت ))

 يا دا چې فرمائي إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ (( اے رسوله چې دا خلق ستا بيعت کوي دا د خداے بيعت کوي )) (سورۀ فتح ١٠ ايت )

نو دغه شان که د رسول اکرم (صلی الله عليه و آله وسلم)  او د خداے پاک د نورو نيازبينو او نزديو اولياؤ  ثنا، صفت ، ستائېنه او  ذکر بيان شي نو دا په اصل کښې د خداے پاک ثنا صف او ستائېننه ده . ځکه چې حمد او ثنا د کمال او جمال په وړاندې کيږي نو په حقيقت کښې د کمال او جمال لامتناهي ذات د خداے پاک ذات دے او د خداے ګران حبيب (صلی الله عليه و آله وسلم)  او  نور استازي او  اولياء الله د خداے پاک د جمال او کمال بهترينې نمونې دي  نو د هغوي ثنا ، صفت، ستائېنه او ذکر يعنې د خداے پاک  ثنا صفت ، ستائېنه او ذکر دے

 او که څوک په ثنا ، صفت ، ستائېنه او تعريف کښې څوک کس يا څه څيز خپلواکه وګڼي او دا عقيده يې وي چې دا مقام، دا شان، دا درجه ، دا  ښکلا او جمال او کمال د دغه چا يا څيز خپل دي او په دې کښې خپلواکه دے او د دے خپله مالک دے يعنې ورته د خدائۍ مقام ورکړي نو دغه کس په دې عقيدې سره شرک وکړ حتي که د ثنا صفت او ستائېنې  قابل دغه کس يا څيز خداے پاک ته هر څومره نزدې وي خو د هغۀ دغه  مقام د هغۀ خپل ذاتي ګڼلو سره يعنې هغه مخلوق نه ګڼلو سره شرک واقع کيږي. او کۀ څوک کس يا څيز خداے پاک د ثنا صفت لائق نۀ وي ګرځولے  او د هغۀ ثنا صفت بيان شي ه  نو غټ ظلم او بې انصافي يې وکړه او که دغه د ثنا صفت نۀ لائق کس يې په دغه ثنا صفت کښې خپلواکه هم وبللو نو بيا يې له ظلم او بې انصافۍ سره سره شرک هم وکړو مطلب دا چې د عمل دار او مدار د هر چا په نيت باندې دے. الته دغه ثنا صفت بيانوونکي په دې صورت کښې هم د خداے پاک ثنا صفت بيان کړه خو دا د دۀ نيت ؤ چې دې يې د شرک لوري ته بوتۀ ځکه چې د کائناتو د دې ټولو نعمتونو، رحمتونو، ښائستونو او ښکلاګانو سرچينه هغه پاک او پاکيزه ذات دے او دغه  ټول نعمتونه، رحمتونه، ښائستونه او ښکلاګانې د هغۀ په لور ګرځي نو دغه شان ټول حمدونه ، مدحې ،تعريفونه او ثناګانې او صفتونه هم د هغۀ لور ته ګرځي او په  دې کائناتو کښې بې د خداے پاک له ثنا، صفت او تعريف نه بغېر د هيڅ چا ثنا، صفت او تعريف نشته او نه واقع کېدې شي لکه خوشحال بابا (ع) دا حقيقت په ډېر ښکلي انداز کښې په شعر کښې داسې بيان کړے دے:

څوک په لوري د کعبې ځي په هاے هاے

څــــــوک ديــــــورې لــــــره چليږي پــه جے جے

دواړه تــــــوکــــــه پـــه معنا په حقيقت کښې

په هـــــر لــــــوري غـــــورزوي واړه دے دے

جستجو يـې هـــــــر فريق پـــــه هر طـــــريق کا

کـــــه يـــې ګورې نور څه نشته بې دے دے

عـــــاشقـــــان يې ســـل هزار يوه معشــــوقه

په هر لــــــوري ورپسې دي پـــــه پــــے پــــــے

څوک په کور دننه ناست ورســـره کېـــــل کا

څــــــوک همېش ورپسې ګــــــرځي په لے لے

مېخـــــــانه يــــــــوه هزار پکښې خُـــــــمونــــه

د مستـــــانو يــــې نعــــــرې دي چــــــې مے مے

کۀ هُمــا دے که کجير دے کـــــه کرګس دے

د هر چا يې خپل خپل شـــان دے خپل فے فے

هـــــر څوک وصل د خپــــل اصل پسې غواړي

چــــــې نعــــــــرې د جــــــــدائۍ وهــــــي نــے نــے

زۀ خوشحال چې د وحدت په ميو مست شوم

وايــــــم دا چـــــــــې کاوس کلــــــه ؤ کـــے کـــے

او په دا ډول تفسيرونو کښې دا هم راغلي دي چې حتی په کائناتو کښې څومره جمادات، نباتات ، حېوانات وغېره دي ټول لګيا دي په خپله ژبه د هغه ذات حمد و ثنا بيانوي. حمزه بابا (رح) همدا خبره په شعر کښې داسې کوي:

په ګلونو کښې خنـــــدان دے ستا صفت

په بلبلــو کښې ګريــــان دے ستــــا صفت

هر وېښتۀ مې ستــــا ثنـــا لــره زبــــان کـــړ

خو تر اوسه مې ارمان دے ستـــا صفت

آئينې تــه مــــــې نظــــــر دے حېــــرانېږم

چې صفا پکښې عيـان دے ستا صفـت

جمعيت کۀ د حمزه د خـــاطـــــر وکــــــړې

نـــۀ ده ښـــه چې پرېشان دے ستا صفت

يا غني خان بابا (رح) داسې وائي:

ما په ګل کښې وليدۀ تۀ يې نۀ وينې کتاب کښې

اے مُلا ستا نيم کتاب مې واورېدۀ رباب کښې

خو دا مونږ يو چې د هغوي په ژبه نه پوهېږو او نه داسې غوږونه لرو چې هغه واوري او نه داسې سترګې لرو چې وې وينو البته خداے پاک چې کومو عارفانو سالکانو ته د زړۀ سترګې او د زړۀ غوږونه ورکړي وي هغه يې اوري هم او ويني يې هم بلکې دغه د معرفت خاوندان په کائناتو کښې هيڅ يو څيز بې جان  نه ګڼي بلکې هر يو څيز په خپل حالت کښې جاندار او ژوندے ګڼي.ځکه چې دا هر څه د خداے پاک چې حي او قيوم ذات دے جلوې، نښې نښانې، ايتونه او نورونه دي نو څنګه چې هغه ذات ژوندے دے داسې د هغۀ جلوې، نښې نښانې، ايتونه او نورونه هم ژوندي دي  خو مونږ په خپلو محدودو اندامونو او اوزارو سره څه څيزونه ژوندي محسوسوو او څه نه محسوسوو خو د معرفت خاوندان بيا دا  هر څه په خپل خپل حالت کښې ويني او محسوسوي يې  لکه تر ډېرې مودې انسان نباتات ( ونې بوټي ) بې جانه ګڼل خو چې تحقيقات پرې وشول نو وې منله چې دا ژوندي دي خو دغه د معرفت خاوندان يې بې له تحقيقاتو، او سائنسي تجربو نه ويني.

 خو لکه چې معلومه ده چې انسان اشرف المخلوقات دے او په ټولو مخلوقاتو کښې اشرف او له ټولو مخلوقاتو نه جامع دے نو دغه شان د نورو مخلوقاتو په مقابل کښې د انسان حمد هم زيات جامع دے بلکې د معرفت خاوندانو دا هم ويلي دي چې دا ټول مخلوقات د انسان لپاره خلق کړې شوي دي او د ټولو مخلوقات معاد او مرجع انسان دے او انسان خالص او خاص د حق ذات لپاره خلق کړے شوے دے او مرجع او معاد يې هغه حق ذات دے، او دا هم راغلي دي چې يو کامل انسان ته د عامو انسانانو رجوع کول په اصل کښې خداے پاک ته رجوع کول دي ځکه چې هغه کامل انسان خپل هيڅ انيت او انانيت نه لري او په کامله توګه په الهي ذات کښې فنا وي نو ځکه هغۀ ته رجوع کول په اصل کښې هغه الهي ذات ته رجوع کول دي

او د حمزه بابا (رح) په قول چې د کائناتو هر يو موجود ځان ته يو خاص صفت لري خو انسان په يواځې  ځان د ټول کائناتو  صفات لري بلکې د کائناتو اجمالي شکل دے چې د الهي معرفت د سېر او سلوک له لارې انسان له اجمالي شکل نه په تفصيلي شکل کښې بدلېدې شي او مثال يې د تخم د يوې دانې او ونې راوړې دے چې د ونې يوه دانه په اجمالي شکل کښې وي خو چې کله د خپل تکامل سفر وکړي نو تفصيلي شکل اختيار کړي او له يوې دانې نه يوه پوره ونه جوړه شي او د هغې ونې په اخېر کښې بيا په زيات شمېر کښې هم هغه شان دانې راڅرګندې شي. لکه په يو شعر کښې د انسان د دغه تکاملي مرحلو ته داسې اشاره کړې ده وائي:

شوه سرسپزه مې هستي له بو ترابه

لـــــه دانې نـــــه رسېدلے تــــــر پلــي يم

د خداے پاک د حمد او ثناچې په اصل کښې له هغه پاک ذات سره د عشق،مينې او معرفت مقام دے  په حقله کۀ ډېر زيات تفسيرونه وشي  او علمي دلائل راوړلې شي نو له سمندر نه يو څاڅکي ته هم نه شي رسېدې نو پکار دي او په تېره بيا د عرفان د لارې سالک او عارف ته پکار دي چې په دې حقله ډېر په علمي  دلائلو او استدلالونو قناعت ونکړي ځکه چې د معرفت خاوندانوعلمي استدلالونه (( حجاب اعظم ))  يعنې د حق ذات او انسان ترمېنځ يو ستر حجاب بللے دے  نو ځکه په علمي استدلالونو باندې قناعت نه دے پکار  ځکه چې دا له هغه پاک ذات سره د مينې او عشق مقام دے او دلته پکار دي چې د حق لارې سالک  نه يواځې په علمي دلائلو او استدلالونو پسې لاړ نۀ شي بلکې ټولې دنياوي مينې حتي د عهدې، مقام، مال، اولاد او ټبر له مينې نه زړۀ خالي کول پکار دي ځکه چې دا مقدسه وادي ده او دلته به د نورو ټولو مينو نعلېن وېستل پکار وي. او که کوم سالک د دې دنيا چې يو خيال او خوب دے له کثرتونو او څيزونو سره د زړۀ تړلو او مينې تعلق کټ کړ نو بيا به خپله محسوس کړي چې که په زړۀ کښې يې لږ ډېر د انانيت او نورو مينو باقيات هم وي  له يو غېب عالم څخه يې مرسته او لاس نيول کيږي. او الهي تجلياتو ته به نزدې کولې شي. او دنياوي چارې به يې په خپله سمون خوري.

 دلته د دې خبرې خيال ساتل پکار دي چې له دې نه د ترک دنيا مراد وا نه خېستې شي ځکه چې په اسلام کښې د دنيا ترک کول او له مخلوقاتو سره تعلق پرې کول او رهبانيت اختيارول يا له شريعت محمدي (صلی الله عليه و آله وسلم) نه مخ ګرځول حرام  کړې شوي دي بلکې د اسلام او شريعت  په چوکاټ کښې د دنياوي معاملو د انجامولو او هم له انسانانو سره د مينې باوجود  پکاردي حقيقي عشق او مينه او زړۀ تړنه له هغه پاک ذات سره وي. چې د ټولو ښکلاګانو، مينو او تعلقاتو سرچينه دے  چې د دې لپاره زمونږ لپاره د انبياء کرامو، اهلبېت عظامو او د معرفت د لارې اصحابانو او اولياء کرامو او عارفانو سلام الله عليهم اجمعين مثالونه او نمونې موجودې دي چې له هغه پاک ذات سره يې زړونه د عشق، مينې اومعرفت په تار تړلي وو خو دنيا يې نه وه ترکه کړې او دنياوي معاملې به يې هم دهغه ذات د فرامينو او تعليماتو مطابق ترسره کولې او له خپلو خپلوانو او عامو انسانانو سره به يې مينه هم درلودله.

او د رب د تفسير  په حقله به شروع د رحمان بابا (رح) له دې څو شعرونو نه وکړو چې وائي

ګـــــوره هســــې کــــــردګار دے رب زما

چې صاحب د کل اختيار دے رب زما

همګي بزرګواران چې څوک يې وائي

تر همــــه ؤ بــــــزرګــــــــوار دے رب زما

هسې نــه چـــې واحدي يې ده له عجزه

په واحد صورت بسيار دے رب زما

هيڅ تغير او تبديـــل نۀ لـــري رحمانه

تل تـــــر تلــــــه بـــرقــــــرار دے رب زمـا

د (( رب العالمين )) په تفسيرونو کښې راغلي دي چې که رب د (( متعالي )) ، (( ثالث )) او (( سيد )) په معنا وي نو له اسمای ذاتيه څخه دے او که د (( مالک )) ، (( صاحب )) ، (( غالب ))  او (( قاهر )) په معنا وي نو له اسماي صفات څخه دے او که د (( مربي )) ، (( منعم )) او (( متمم )) په معنا وي نو له اسمای افعالو څخه دے.

او که (( عالَم )) له (( ماسوی الله )) نه چې پکښې د وجود ټول مراتب او د غېب او شهود ټول منازل شامل دي، وي نو (( رب )) بيا له اسمای صفاتو څخه اخېستل پکار دي او که مراد ترې (( عالم ملک )) وي نو تدرجی الحصول ولکمال دے نو (( رب )) بيا له اسمای فعليه څخه دے خو په هر حال دلته ترې مراد اسم ذات نه دے. نو له (( رب العالمين )) نه دا څرګنديږي چې دلته له (( عالمين )) نه مراد همدا ملکيه عالمونه دي چې د الهي تربيت او روزنې لاندې د خپل لائق کمال ته رسيږي نو له (( رب )) نه هم مراد مربي ( روزونکے او تربيت کوونکے ( اخسېتې شو چې له اسمای فعليه څخه دے. ځينو د معرفت خاوندانو اسمای الهي په دريو برخو وېشلي دي لکه اسمای ذات، اسمای صفات، اسمای افعال او دغه درې واړه اسمونه په دا ډول بيانوي:

اءسمات الذات هو: الله ، الرب ، الملك ، القدوس ، السلام ، المؤ من ، المهيمن ، العزيز، الجبار، المتكبر، العلى ، العظيم ، الظاهر، الباطن ، الاءول ، الآخر، الكبير، الجليل ، المجيد، الحق ، المبين ، الواجد، المجاد، الصمد، المتعالى ، الغنى ، النور، الوارث ، ذوالجلال ، الرقيب ،

اواءسماء الصفات وهى : الحى ، الشكور، القهار، القاهر، المقتدر، القوى ، القادر، الرحمن ، الرحيم ، الكريم ، الغفار، الغفور، الودود، الرؤ وف ، الحليم ، الصبور، البر، العليم ، المحصى ، الحكيم ، الشهيد، السميع ، البصير،.

او اءسماء الافعال هو: المبدى ، الوكيل ، الباعث ، المجيب ، الواسع ، الحسب ، المقيت ، الحفيظ، الخالق ، البارء، المصور، الوهاب ، الرزاق ، الفتاح ، القابض ، الباسط، الخافض ، الرافع ، المذل ، الحكيم ، العدل ، اللطيف ، المعيد، المحيى المميت ، الوالى ، التواب ، المنتقم ، المقسط، الجامع ، المغنى ، المانع ، الضار، النافع ، الهادى ، البديع ، الرشيد....... تراخېره پورې

او د دې تقسيم بندۍ په مجموع کښې يې  دا هم ليکلي دي چې په اصل کښې ټول اسمونه اسمای ذات دي خو د ذات د ظهور له اعتباره دغه يو لړ اسمونه اسمای ذات بلل شوي دي او د صفات د ظهور له اعتباره يو لړ  اسمای صفات او د افعال د ظهور له اعتباره يو لړ اسمای افعال بلل شوي دي. نو له دې مخه چې کوم اعتبار هم زيات ظهور کوي نو اسم د هغۀ تابع وي اوکله کله په ځينو اسمونو کښې دوه يا درې اعتباره جمع شي لکه چې (( رب )) دے

همدا رنګ په دغه ډول تفسيرونو کښې دا هم راغلي دي چې دا ټول عالم او په دې عالم کښې چې هر څه دي د خداے پاک اسماء ، ايتونه نښې نښانې دي او حتي د خداے پاک نور دے هيڅ څيز ترې بهر نۀ دے بلکې هيڅ يو کس يا څيز بې له خداے پاک نه ځان ته څه حېثيت او خپلواکي نه لري بلکې په کائناتو کښې چې څومره موجودات دي د خداے پاک جلوه ده او دا جلوه که د يوې شېبې لپاره لرې شوه نو په کائناتو کښې به بې د خداے له ذات نه هيڅ نه وي هر څيز او هر موجود د خدای پاک جلوه، ده د خداے پاک نور دے، د خداے پاک ايتونه دي او د خداے پاک اسمونه دي لکه ستر پښتون عارف ارواښاد خوشحال بابا په يو شعر کښې دا خبره کړې ده چې وائي

په هر څه کښې ننداره د هغه مخ کړم

چې له ډېرې پېدائۍ نه نا پديد شو

د خداے پاک د ربوبيت هم دوه ډوله بيان شوي دي يو عام او تکوينې ربوبيت دے چې په هغو کښې ټول مخلوقات شامل دي او ټول په خپل خپل ډول تر خپل تکويني ربوبيت لاندې تربيت کوي او روزي يې .

او بل ډول ربوبيت خاص او تشريعي ربوبيت دے چې خاص د انسان لپاره مخصوص دے نو چې څوک تر دغه تربيت لاندې وروزلے شو او د نفساني ظاهري او باطني تصرفاتو کښې رانغلو نو د الهي ربوبيت تر روزنې او تربيت لاندې د انسانيت کمال ته رسېږي. ځکه چې انسان د حېوانيت تر منزله پورې له نورو حېواناتو سره غږ مله او هم قدم ؤ خو له حېوانيت نه پس د هغۀ لپاره دوه اختياري لارې مخې ته راځي چې يوه د سعادت، نېکمرغۍ او خوشبختۍ لاره ده او هغه د خداے پاک لاره ده  او بله د شقاوت ، بدمرغۍ، او بدبختۍ لاره ده چې د رټل شوي شېطان لاره ده او انسان ته اختيار ورکړې شوے دے چې هر کومه لاره اختيارول غواړ اختيارولې شي خو خداے پاک انسان د دغو دواړو لارو په باره کښې پوه کړے دے د خپلې لارې فائدو، ګټو، کاميابيو او نېکمرغيو نه  او د شېطان د لارې نقصاناتو، تاوانونو، ناکاميو او بدمرغيو نه يې خبر کړے دے نو که يو انسان د خداے پاک تر ربوبيت لاندې تربيت شو او ټولې ظاهرې او باطني قوا يې د خداے پاک په اختيار کښې ورکړې او ورو ورو زړۀ هم چې د انسان د مملکت بادشاه دے هم تسليم شو او د هغه پاک ذات مربوب وګرځي نو بيا ټول جنود به د زړۀ تابع شي او زړۀ ته به غيبي ژبه عطاشي چې بيا به په قبر کښې د فرښتو د دې پوښتنې په ځواب کښې چې من ربک يعنې رب دې څوک دے؟ نو ورته به وائي چې الله ربي يعنې الله زما رب دے. او داسې کس به خا مخا په ژوند کښې د خداے د ګران رسول (صلی الله عليه و آله وسلم) په ختم نبوت او سيرت باندې ايمان لرلے او عمل به يې پرې کړے وي او دغه شان قران مجيد به يې د خداے پاک اخيري کتاب او د ژوند تېرولو مکمله ضابطه بللې او په تعليماتو به يې د ژوند په هر ډګر کښې عمل کړے وي  نو په ژبه به يې د رسول الله (صلی الله عليه و آله وسلم) د نبوت او د قران مجيد د کتاب اقرار هم جاري شي همدا رنګ د تصوف ، طريقت او عرفان خاوندان د رسول الله (صلی الله عليه و آله وسلم) له ختم نبوت نه پس د اميرالمومنين حضرت علي (ع) او د اهلبېتو د نورو ائمه ؤ  د ولايت او امامت اقرار هم ضروري ګڼي او په دې حقله  يې له قران مجيد او حديثو مبارکو نه ډېر ثبوتونه ورکړي دي خو دلته به د خوشحال بابا (رح) په څو شعرونو بسنه وکړو لکه  چې وائي:

 

کـــــــه پکار دې وي د خــــداے پېژنـدګلي

پېـــــــــــروي د محمـــــــد کـــــــړه د علــــــــي

بس دے دومره ويل که ورته رخصت دے

محمـــــــــد دے پېغمـــــــــبر علــــــي ولـــــي

د علـــــي د آل دوستــــــي د ايمــان زړۀ دے

څـــــــوک دې شک پـــــه زړۀ په دا نه راولي

د علـــــــي د آل پـــــه مــــدح کښې جنت دے

د خـــــــوشحــــــال خټک پـــه دا ده تسلــــــي

يا د حضرت علي (ع) د ولايت په حقله خوشحال بابا (رح) په بل ځاےکښې وائي:

 

اوليــــــا يـــــې د امـــــت واړه ممتـــــــاز دي

هر ولي يې په ارشاد کښې مرخــــص دے

ســــــــر حلقــــــــه د اوليـــــــاؤ هغــــــه شماره

چـــــې شېطان يې بندي کړے په قفس دے

 د رستـــــــم د مــــــړنتو خبرې هيڅ شـــــــوې

ذوالفقار يې چې ياد شوے په قصص دے

 

 او وائي چې په قبر کښې او د محشر په ورځ به هم د خداے پاک د وحدانيت او ربوبيت، د رسول اکرم (صلی الله عليه و آله وسلم) د رسالت او ختم نبوت ترڅنګه د هغوي د آل د ولايت  پوښتنه هم کيږي نو که دغه کس په خلوص سره په دنيا کښې د هغوي ولايت منلے وي نو په قبر او محشر کښې به يې هم په ژبه باندې دغه اقرار جاري کيږي او خداے دې نه کړي که د خداے پاک د ربوبيت تر لاندې يې تربيت نه وي شوے او د شېطاني او نفساني خواهشاتو تر تربيت لاندې يې ژوند کړے وي  او د رسول الله (صلی الله عليه و آله وسلم) په ختم  نبوت او د هغوي د آل په ولايت يې ايمان او يقين نه وي لرلے او د هغوي تعليمات يې نه وي خپل کړي نو که په دنيا کښې په دغو ټولو باندې يې علم او پوهه هم لرلې وي نو هر څه به يې له فکر نه وځي او د فرښتو د پوښتنوته به هيڅ ځواب ونکړې شي.

د قران مجيد د دې مبارک ايت له دا ډول تفسير نه مونږ دا ډول خبرې زده کولې شو:

(١) د دې مبارک ايت له تفسير نه زده کوو چې خداے پاک  د ټولو مخلوقات او د ټولو عالمينو رب، پالونکے او روزونکے دے او بل هيڅ يو دنياوي طاقت نشته چې د يوې انساني ټولنې يا يو کس د پالنې  دعوا وکړي چې په داسې عقيده لرلو سره انسان له هر دنياوي ابر قدرت له محتاجۍ او غلامۍ نه خلاصېدې شي. او د دغو طاقتونو په وړاندې يې په زړۀ کښې يوه ډاډګيرنه پېدا کيږي.

(٢) د دې مبارک ايت له دغو تفسيرونو څخه په استفادې سره په دې پوهېدې شو چې په کائناتو کښې يو څيز هم داسې نشته چې د خداے پاک ثنا صفت په ارادي يا غېر ارادي توګه نه بيانوي او ذکر يې نه کوي. نو په دې حقيقت باندې په پوهېدو سره به زمونږ په زړۀ کښې د خداے پاک عظمت او د جلال او جمال څپې رابرسېره شي او په خپل  له ريا ، سستۍ او ناپوهۍ نه په ډک مات ګوډ عبادت باندې به وياړ، تکبر او غرور نۀ کوو.

(٣) که د دې مبارک ايت  د تفسير له مخې هر کله د ټول ثنا صفت لائق هغه پاک ذات ومنو او له پاک ربه وروسته د هغۀ په مخلوقاتو کښې هغه هستۍ د ثنا صفت او تعريف وړ وبلو چې خداے پاک د ثنا صفت او تعريف وړ ګرځولي دي او  د هغوي اوصاف يې بيان کړي دي نو بيا به بې ځايه د چا کس يا څيز تعريفونه او مدحې نه وايو  او په دنياوي معاملو کښې به هم د چا چاپلوسي او ريا کاري نه کوو او په دا ډول به د خداے پاک له فطرت سره غږ ملي او هم آهنګ يو.

(٤) که د دغه مبارک ايت له دغو تفسيرونو له مخې د توحيد د داسې يوې عقيدې منونکي شو چې پکښې يو عقيده لرونکے کس هيڅوک او هيڅ يو څيز خپلواکه نه ګڼي او په دې باوري وي چې په دې کائناتو کښې هيڅوک او هيڅ څيز خپل ځاني  د څه څيز حتی د خپل ځان مالک نۀ دےاو هر څه کښې د خداے پاک محتاجه دے نو يوه فائده يې  دا ده چې هيڅکله به له يو ظالم څخه و نه ويريږو  ځکه چې په دې به پوهيږو چې دا ظالم د خپل هيڅ څيز حتي د خپل ځان خپلواکي او اختيار نۀ لري او د خداے پاک په مقابل کښې هيڅ نۀ دے نو بيا به مو د هغۀ له ظالم نه سترګه نه سوزي . دا مونږ چې له ظالم او جابر نه ويريږو همدا وجه ده چې  هغه ظالم او جابر کس خپلواکه ګڼو او د هغۀ د پاسه بل سر نه ګڼو او د خداے پاک  قدرت او واک اختيار باندې مو عقيده کمزورې وي.

(٥) که د دغه مبارک ايت له دغو تفسيرونو څخه په سړه سينه استفاده وکړو او غور او فکر پکښې وکړو نو د هر چا په تېره بيا به  خداے پاک ته د نزديو هستيو له مراتبو او مقام نه خبر  شو او هيڅ کله به په شرک نه ککړيږو او نه به په چا باندې بې ځايه د شرک فتوې لګوو.

(٦) د دې مبارک ايت له دغو تفسيرونو څخه په استفادې سره په دې پوهېدې شو چې دا ټول کائنات له خداے پاک  نه جدا نه دي او هر څه د خداے پاک په محضر کښې دي. او نه يواځې انسانان بلکې د کائناتو ټول مخلوقات زمونږ د  وجود برخه ده نو په دې عقيدې سره به بيا  بې مقصده د خداے پاک مخلوقاتو ته د ضرر، تاوان ، اذيت او تکليف ورکولو تصور هم نه کوو او دا هر څه به له ځان سره دکولو په معنا ګڼو.

(٧) د دې مبارک ايت له تفسيرونو څخه په استفادې سره کېدې شي چې د خپل مهربان خداے چې د ټولو مخلوقاتو او په خاصه توګه د انسان حقيقي محبوب دے د معرفت  لارې راته خلاصې شي او کولې شو چې د خداے د پاک ذات چې  د انسان اصلي مقصد او  اخيري منزل دے په لور د سېر او سلوک ، عرفان او کمال تدريجي سفر اغاز کړو

وَمَا عَلَيْنَا إِلاَّ الْبَلاَغُ الْمُبِينُ